Bối cảnh thế giới và khu vực
Có thể khái quát một số đặc điểm nổi bật về bối cảnh thế giới và khu vực kể từ đầu thế kỷ XXI đến nay, như sau:
Một là, hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế chủ đạo, là tiền đề thuận lợi để các quốc gia triển khai quan hệ hợp tác các bên cùng có lợi, góp phần củng cố hòa bình, ổn định trên thế giới. Tuy nhiên, xu thế này hiện nay đang đứng trước nhiều khó khăn, trở ngại bởi chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa đơn phương, chủ nghĩa bảo hộ, chủ nghĩa cường quyền nước lớn, cạnh tranh chiến lược, chiến tranh thương mại và những diễn biến phức tạp, khó lường trong tình hình chính trị – an ninh thế giới. Xung đột kéo dài ở khu vực Trung Đông, vấn đề Đài Loan (Trung Quốc), nguy cơ khủng hoảng hạt nhân ở bán đảo Triều Tiên, xung đột chưa rõ hồi kết ở U-crai-na, tính bất khả thi về một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài cho cuộc xung đột đang tiếp diễn giữa I-xra-en và lực lượng Hamas cho thấy các “điểm nóng” an ninh truyền thống trên bản đồ thế giới có sự gia tăng về quy mô và mức độ nguy hiểm. Tác động của biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, an ninh nguồn nước, an ninh mạng, an ninh thông tin,… phản ánh thực tế là các thách thức an ninh phi truyền thống đã, đang và sẽ thực sự là mối đe dọa đối với cuộc sống của con người và khả năng đạt được nhận thức, hành động chung của các quốc gia là không dễ dàng.
Hai là, cục diện thế giới vận động nhanh hơn theo xu hướng đa cực, đa trung tâm. Dưới tác động chi phối của chủ nghĩa thực dụng trong quan hệ quốc tế, quan hệ đối tác và đối tượng, đồng minh và đối thủ, bạn bè và thù địch,… đan xen phức tạp và có thể hoán vị cho nhau một cách bất quy ước. Các nước lớn, một mặt, hợp tác, thỏa hiệp; mặt khác, cạnh tranh ngày càng gay gắt và phức tạp. Trong đó, sự vận động của quan hệ Mỹ – Trung Quốc đóng vai trò then chốt trong việc định hình cục diện thế giới trong thời gian tới.
So sánh các chỉ số quyền lực châu Á trong những năm gần đây(2) về sức mạnh kinh tế, sức mạnh quân sự, khả năng tự cường gắn với các yếu tố nội lực, các nguồn lực tương lai, những mối quan hệ kinh tế, mạng lưới quân sự, ảnh hưởng ngoại giao và ảnh hưởng văn hóa giữa Mỹ và Trung Quốc cho thấy, tuy Mỹ vẫn duy trì vị trí số 1 ở 6/8 chỉ số, nhưng mức đánh giá (trên thang 100) bị suy giảm tương đối. Riêng chỉ số quan hệ kinh tế và ảnh hưởng ngoại giao, Trung Quốc đã vượt Mỹ và vươn lên vị trí dẫn đầu. Nga, Ấn Độ cũng là các đối thủ ngày càng mạnh, nhất là trên các chỉ số sức mạnh kinh tế, sức mạnh quân sự, khả năng tự cường và các nguồn lực tương lai. Nhật Bản tiếp tục giữ vững vị trí thứ ba về sức mạnh kinh tế và quan hệ kinh tế, nhưng bị thu hẹp về khoảng cách so với Ấn Độ – nền kinh tế lớn thứ năm thế giới. Trong khi đó, năng lực quân sự của Nhật Bản tăng một bậc, từ vị trí thứ bảy lên vị trí thứ sáu vào năm 2023…
Ba là, khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương được coi là trọng tâm mới của sự vận động địa – chính trị và địa – kinh tế toàn cầu, nơi diễn ra cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc và trung tâm quyền lực. Là khu vực có vị trí địa – chiến lược cả về kinh tế, chính trị, quốc phòng, an ninh; trữ lượng tài nguyên thiên nhiên phong phú cùng nhiều tuyến đường biển trọng yếu; dân số chiếm tới hơn 1/2 dân số thế giới; có sự hiện diện của ba nền kinh tế hàng đầu thế giới là Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và tập trung phần lớn các thị trường phát triển nhanh, như Ấn Độ, Trung Quốc, Đông Nam Á,… khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương được đánh giá là “đầu tàu” của tăng trưởng kinh tế thế giới, hội nhập và liên kết kinh tế. Tuy nhiên, khu vực này cũng tập trung những “điểm nóng” về tranh chấp chủ quyền biển, đảo; tranh chấp khai thác, sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên; xung đột môi trường; nguy cơ xung đột, thậm chí là chiến tranh hạt nhân,… ảnh hưởng không nhỏ đến an ninh, ổn định khu vực và thế giới.
Trong vòng 5 năm, kể từ năm 2017 – thời điểm Đảng Cộng sản Trung Quốc đưa mục tiêu thúc đẩy xây dựng “Một vành đai, Một con đường”, tiền thân của Sáng kiến “Vành đai, Con đường” (BRI) vào Điều lệ Đảng từ Đại hội XIX, có đến 17 văn bản, văn bản điều chỉnh(3) được đặt tên Chiến lược/Tầm nhìn/Sáng kiến/Kế hoạch Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương hoặc các văn bản chính sách khác đề cập tới Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương như một cấu trúc địa – chính trị quan trọng để định hướng chính sách đối ngoại và an ninh của các nước và tổ chức khu vực. Đó là minh chứng rõ nét về sự hội tụ các lợi ích chiến lược và tất yếu, gắn liền với đó là những va chạm, xung đột giữa các chủ thể liên quan.
Bốn là, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trở thành “hạt nhân” trong các cơ chế hợp tác kinh tế ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương và được coi là hướng ưu tiên trong việc thực hiện chiến lược cân bằng của các nước lớn. Trung Quốc tăng cường trao đổi thương mại với ASEAN, duy trì vị trí đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN kể từ năm 2009, cũng như ASEAN trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc từ năm 2020 đến nay(4). Mỹ nhấn mạnh ASEAN là đối tác kinh tế quan trọng của nước này(5), coi trọng và ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc Đông Á và châu Á – Thái Bình Dương, cam kết tiếp tục hỗ trợ ASEAN xây dựng Cộng đồng, triển khai các sáng kiến kết nối ASEAN – Hoa Kỳ và nâng cấp quan hệ lên thành quan hệ đối tác chiến lược toàn diện vào năm 2022. Trong khi đó, Nhật Bản tiếp tục coi ASEAN là ưu tiên trong chính sách đối ngoại, ủng hộ sự đoàn kết của ASEAN, coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong khu vực, tôn trọng và đóng góp trách nhiệm vào các cơ chế do ASEAN dẫn dắt. Nhật Bản và ASEAN đã xây dựng mối quan hệ hợp tác trải rộng trên nhiều lĩnh vực và trở thành các đối tác tin cậy của nhau. Nhật Bản hiện nay là đối tác thương mại và đối tác đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lớn thứ tư của ASEAN(6). Nhật Bản cũng đi đầu trong việc hỗ trợ triển khai Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương (AOIP) vì hòa bình, ổn định và thịnh vượng trong khu vực.
Các quốc gia khác cũng đẩy mạnh hợp tác với ASEAN. Ấn Độ coi ASEAN là trụ cột trong chính sách “Hành động ở phía Đông” và là trọng tâm trong Sáng kiến Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Ấn Độ. Ô-xtrây-li-a khẳng định cam kết đẩy mạnh quan hệ đối tác chiến lược với ASEAN trong giai đoạn mới tại Hội nghị cấp cao đặc biệt ASEAN – Ô-xtrây-li-a, được tổ chức tại thành phố Xít-ni (Ô-xtrây-li-a) vào tháng 3-2018; tái khẳng định cam kết tăng cường quan hệ đối tác chiến lược toàn diện tại Cuộc họp lần thứ mười ba Ủy ban hợp tác song phương ASEAN – Ô-xtrây-li-a (ngày 3-3-2023). Nga ngày càng thể hiện sự quan tâm nhiều hơn đối với châu Á – Thái Bình Dương. Tại Hội nghị các quan chức cấp cao ASEAN – Nga (ARSOM) lần thứ mười chín (tháng 4-2023), được tổ chức ở thành phố Xiêm Riệp (Cam-pu-chia), hai bên khẳng định lại cam kết tăng cường quan hệ đối tác chiến lược. Nga khẳng định ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang phát triển nhằm duy trì hòa bình, ổn định và thịnh vượng.
