Câu hỏi này đến với tôi sau khi xem meme “chim cánh cụt theo chủ nghĩa hư vô”. Tất nhiên, tôi không hề khẳng định rằng con chim cánh cụt trong meme thực sự có ý thức hay hành động theo triết học; nó chỉ đơn giản là khơi dậy một sự suy ngẫm rộng hơn.
Tại sao chúng ta thường nói rằng con người là loài động vật duy nhất có tư duy và ngôn ngữ, trong khi các loài động vật khác lại được mô tả là vô lý và chỉ bị điều khiển bởi bản năng? Thay vì cho rằng ý thức của con người đột nhiên xuất hiện vào một thời điểm nào đó trong quá trình tiến hóa của loài người, chẳng phải sẽ hợp lý hơn nếu nghĩ rằng ý thức luôn tồn tại ở một dạng nào đó, và con người chỉ đơn giản là phát triển các đặc điểm (chẳng hạn như bàn tay và công cụ tiên tiến) cho phép nó phát triển hơn nữa sao?
Nếu chúng ta loại bỏ tất cả công nghệ của con người, chúng ta sẽ trông giống như một nhóm động vật phát ra âm thanh, thường bị chi phối bởi bản năng và những thôi thúc nguyên thủy. Vậy tại sao động vật cũng không thể có một hình thức ý thức, nhưng hạn chế hơn? Ý thức của con người sau đó sẽ được đặc trưng bởi tư duy trừu tượng (sự tồn tại, siêu hình học, khoa học, v.v.), trong khi ý thức của động vật sẽ tập trung vào sự sống còn hàng ngày và đời sống xã hội. Tương tự, tiếng kêu của động vật, thường được hiểu là chỉ có những ý nghĩa đơn giản như đói, sợ hãi, tình cảm hoặc cảnh báo, có thể so sánh với ngôn ngữ của con người, nhưng với vốn từ vựng nhỏ hơn nhiều.
Có bằng chứng cho thấy một số loài động vật sử dụng các tín hiệu riêng biệt, chẳng hạn như voi và cá heo tạo ra những âm thanh độc đáo có chức năng như tên gọi. Điều này thường được hiểu là một dấu hiệu có thể có của sự tự nhận thức hoặc nhận thức xã hội. Mặt khác, động vật thường được cho là thiếu tự nhận thức vì nhiều loài không vượt qua bài kiểm tra tự nhận dạng qua gương. Tuy nhiên, bài kiểm tra này có thể quá đơn giản hoặc không phù hợp: gương là nhân tạo, thường theo chiều dọc và không giống bất cứ thứ gì được tìm thấy trong tự nhiên. Ví dụ, động vật liên tục nhìn thấy hình ảnh phản chiếu trong nước. Có thể là bản thân bài kiểm tra không phù hợp với nhiều loài? Tôi cũng đã nghe (mặc dù tôi không chắc điều này có chính xác hay không) về một trường hợp một con vẹt được cho là đã hỏi về màu sắc của chính nó khi nhìn thấy hình ảnh phản chiếu của nó. Nếu một số loài động vật có thể giao tiếp bằng ngôn ngữ của con người, thì có vô lý khi nghĩ rằng chúng có thể thể hiện những dấu hiệu tự nhận thức tương tự không?
Một vấn đề tương tự áp dụng cho các bài kiểm tra trí thông minh. Nhiều loài động vật không vượt qua các nhiệm vụ được thiết kế cho con người hoặc cho các loài khác, nhưng điều đó không nhất thiết có nghĩa là chúng không thông minh. Một con vật có thể thất bại trong một câu đố trong khi một con khác thành công, nhưng con vật thứ nhất có thể hoạt động tốt hơn trong một mê cung hoặc trong một nhiệm vụ liên quan đến môi trường tự nhiên của nó. Trí thông minh không phải là một chiều duy nhất và các phép đo giống IQ không áp dụng phổ biến. Theo cùng một cách, một người đạt điểm kém trong bài kiểm tra IQ không mất đi nhân cách hoặc ý thức của họ.
Tính nhất quán về hành vi cũng thường được trích dẫn như bằng chứng cho thấy động vật chỉ hành động theo bản năng (ví dụ: “động vật luôn phản ứng theo cùng một cách với con người”). Nhưng con người thường cư xử tương tự khi gặp động vật xa lạ: quan sát từ xa, tiếp cận một cách thận trọng, thể hiện sự tò mò. Ngoài ra, các giải thích dựa trên bản năng đôi khi được biện minh bằng cách sử dụng nguyên tắc chọn giải thích đơn giản nhất (nếu tôi không nhầm thì nó được gọi là Dao cạo Occam). Tuy nhiên, nếu hành vi của một con vật linh hoạt và phụ thuộc vào ngữ cảnh, chẳng hạn như một con mèo từ chối thức ăn sau một tương tác tiêu cực, thì “bản năng” có thực sự giải thích nó một cách đầy đủ không? Tôi cũng đã nghe nói rằng chó có thể không hiểu về cái chết và thay vào đó mong đợi chủ đã khuất trở lại, nhưng ngay cả điều này cũng ngụ ý sự mong đợi, trí nhớ và sự giải thích.
Quay trở lại ví dụ về chim cánh cụt chỉ như một thử nghiệm tư duy: nếu một con chim cánh cụt đi lang thang một mình, tại sao lại cho rằng những con khác thiếu nhận thức vì không đi theo? Chúng có thể thích sự an toàn, thức ăn và sự ổn định xã hội hơn là một cuộc hành trình đầy rủi ro. Trong một ngôi làng của con người, chỉ một số ít người sẽ chọn khám phá những khu vực nguy hiểm chưa biết; hầu hết sẽ ở lại. Có lẽ động vật không thường xuyên thể hiện những hành vi mà chúng ta hiểu là “có ý thức” đơn giản vì sự sống còn ủng hộ sự thận trọng, giống như nó làm ở con người.
Nếu động vật thực sự thiếu ý thức, ngôn ngữ, tương tác, các mối quan hệ và trạng thái tinh thần bên trong, thì chúng đang làm gì về mặt tinh thần? Chúng có đơn giản là tồn tại ở chế độ “tự lái” không? Động vật đã được quan sát thấy đang chơi, hình thành các mối quan hệ xã hội, hợp tác và thậm chí hình thành các mối quan hệ với các cá thể của các loài khác. Nếu đây chỉ là bản năng, không có bất kỳ thành phần ý thức nào, thì dường như không có khả năng các hành vi linh hoạt và đôi khi khác loài như vậy sẽ xảy ra mà không có sự gây hấn hoặc săn mồi liên tục.
Tôi xin lỗi vì bất kỳ sai sót nào. Tôi 16 tuổi và là người mới bắt đầu trong các chủ đề liên quan đến sinh học, và tôi vẫn đang học. Tôi sẽ đánh giá cao một lời giải thích đơn giản và, nếu có thể, các khuyến nghị về các nguồn đáng tin cậy để nghiên cứu thêm về chủ đề này.
