Tại sao ta lại cảm thấy gam trưởng nghe tươi sáng, vui vẻ, trong khi gam thứ lại nghe buồn hơn, kiểu nhạc blues hơn, vân vân? Có lời giải thích nào về mặt thần kinh học hay vật lý liên quan đến cách các bước sóng âm thanh khác nhau ảnh hưởng đến não bộ con người không?
Tương tự, nhạc phim kinh dị thường khiến ta sởn gai ốc, trong khi nhạc phim miền viễn tây của Ennio Morricone lại nghe rất hợp với thể loại đó. Nghe Barry White hay Marvin Gaye để tạo không khí lãng mạn thì hợp lý hơn là nghe nhạc thrash metal, nhưng tại sao lại thế? Cái này thì ít nhất với tôi, phần nào cũng dễ hiểu vì sự khác biệt về độ lớn âm thanh, nhịp điệu, v.v., nhưng điều gì đang tác động ở đây – lại bắt đầu từ phản ứng khác nhau của chúng ta đối với gam trưởng và gam thứ?
Tôi cũng tò mò không biết sự khác biệt trong nhận thức này có phổ biến ở các nền văn hóa khác nhau không – tức là không chỉ văn hóa phương Tây – và liệu chúng có ảnh hưởng đến một số loài động vật khác theo cách tương tự hay không (chẳng hạn như linh trưởng hoặc chó).
EDIT 1: Cảm ơn mọi người đã tham gia vào cuộc thảo luận thú vị này! Tôi đã học được rất nhiều điều từ những bình luận mà tôi đã đọc cho đến nay, nhưng khi tôi tiếp tục đọc và trả lời, tôi thấy có thêm nhiều bình luận nữa! Tôi cần phải đi ngủ vì bây giờ là 2:30 sáng ở Hàn Quốc rồi, nhưng tôi không thể chờ đợi để đọc những bình luận mà tôi chưa đọc được và sẽ làm điều đó vào ngày mai. Hiện tại, tôi chỉ muốn nói rằng tôi rất biết ơn tất cả mọi người và tôi rất ngạc nhiên (mặc dù không bất ngờ) về chiều sâu và bề rộng kiến thức của mọi người ở đây. Hẹn gặp lại mọi người ngày mai! 😊
EDIT 2: Một lần nữa, tôi thực sự biết ơn tất cả các bình luận. Chúng đã giúp làm sáng tỏ một câu hỏi mà hoàn toàn là một bí ẩn đối với tôi khi tôi đặt câu hỏi. Tất nhiên, nó vẫn là một bí ẩn đối với tôi, nhưng bây giờ ít hơn trước nhiều rồi.
Tôi muốn thử tóm tắt dựa trên nhiều bình luận khác nhau được đưa ra ở đây – bản tóm tắt của tôi, dù có thể không hoàn hảo. Điều đầu tiên là các từ mô tả mà tôi ban đầu sử dụng, như vui vẻ/buồn, sáng/tối, gợi ý những sắc thái cảm xúc, điều mà tôi đồng ý có thể bị ảnh hưởng nặng nề bởi văn hóa của chúng ta. Tuy nhiên, cho rằng sự khác biệt trong cách chúng ta cảm nhận gam trưởng và gam thứ chỉ là sản phẩm của văn hóa thì có vẻ hơi quá.
Nhân tiện, tôi đã nghĩ về sự phân biệt Kiki/Bouba (https://en.wikipedia.org/wiki/Bouba/kiki_effect). Người ta ở các nền văn hóa khác nhau hầu như đều liên kết từ kiki với hình dạng sắc nhọn, lởm chởm và bouba với hình dạng tròn, phình ra. Điều này cho thấy có thể có điều gì đó vốn có trong hình dạng và từ ngữ khiến mọi người ở các nền văn hóa khác nhau hướng tới một cặp này và cặp kia theo cách chúng ta làm – nói cách khác, điều gì đó vượt qua ranh giới văn hóa.
Tương tự, tôi nghĩ hầu hết chúng ta đều đồng ý rằng tiếng cười thể hiện niềm vui một cách mặc định và rằng tiếng khóc thể hiện nỗi buồn một cách mặc định. Chắc chắn rồi, chúng ta có thể cười vì bực bội hoặc khóc vì vui sướng, nhưng người dân ở tất cả các nền văn hóa đều khóc, chứ không phải cười, để bày tỏ nỗi đau buồn khi mất đi người thân yêu, và họ đều hò reo, chứ không phải khóc, khi đất nước của họ thắng một sự kiện thể thao lớn hoặc một cuộc chiến tranh. Có thể có sự khác biệt trong cách thể hiện, nhưng cơ sở thì ít nhiều phổ biến. Có thể dạy một đứa bé cười thay vì khóc khi đói, nhưng đó là một bài học khá khó khăn bất kể đứa bé đó sinh ra ở nền văn hóa nào.
Tương tự, chúng ta ít nhất có thể đưa ra những tuyên bố khách quan về sự khác biệt giữa gam trưởng và gam thứ bằng cách xem xét các tần số hài âm và đo lường sự khác biệt. Để đơn giản, chúng ta có thể xem xét những khác biệt này trong hợp âm trưởng và hợp âm thứ, hoặc thậm chí chỉ là quãng ba trưởng và quãng ba thứ so với nốt gốc. Giới hạn cuộc thảo luận ở thang âm hài hòa dựa trên quãng tám “phương Tây”, mọi người ít nhiều đều đồng ý rằng quãng tám là “rất hiệp âm”, và trên thực tế gọi sự hiệp âm này là “nhất trí” vì nó quá “hoàn chỉnh”. (Những điều này, và rất nhiều điều tôi đã viết ở đây, được mượn từ các bình luận)
Chúng ta cũng thường (mặc dù không hoàn toàn phổ biến) đồng ý rằng việc dừng một đoạn nhạc bằng đô-rê-mi-pha-sol-la-si mà không có nốt đô cuối cùng tạo cảm giác như có điều gì đó “dở dang” hoặc “chưa được giải quyết”, cũng như phần mở đầu của bản giao hưởng số 5 của Beethoven mà thiếu nốt thứ tám trong tám nốt đầu tiên sẽ tạo cảm giác như nó “dở dang” hoặc “chưa được giải quyết”. Từ “pending” (đang chờ giải quyết) dựa trên gốc “pend”, hay “treo”, như trong pendant hay pendulum. Tôi không biết bao nhiêu cảm giác “đang chờ giải quyết” mà chúng ta nhận được đến từ sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây khi chúng ta nghe motif mở đầu đô-rê-mi hoặc bản giao hưởng số 5 mà thiếu nốt cuối cùng, nhưng người dân ở tất cả các nền văn hóa có lẽ đều cảm thấy cùng một cảm giác “đang chờ giải quyết” khi con của họ bị ốm hoặc họ đang chờ ai đó trở về.
Chắc chắn rồi, một phần khá lớn điều này liên quan đến âm nhạc có lẽ thực sự liên quan đến những kỳ vọng phát sinh từ sự tiếp xúc với văn hóa của chúng ta, nhưng như @summ190 đã lưu ý, “nếu chúng ta khởi động lại vũ trụ và chạy lại tất cả mọi thứ”, chúng ta có thể đã quyết định sự khác biệt giữa trưởng và thứ theo cách chúng ta làm bây giờ, chứ không phải ngược lại.
Nhân tiện, tôi cho rằng hầu hết mọi người ở đây đều biết video Bobby McFerrin thể hiện sự phù hợp của kỳ vọng đối với gam ngũ cung (https://youtu.be/ne6tB2KiZuk). Điều đáng chú ý là ông ấy nói rằng phản ứng này hầu như vượt qua các nền văn hóa khác nhau.
Quay lại với hợp âm (hoặc chỉ là quãng ba thứ), chúng ta có thể quan sát sự khác biệt một cách khách quan về mặt vật lý và toán học. Nếu chúng ta tránh các từ mô tả mang tính cảm xúc như vui vẻ/buồn, thay vào đó chọn những từ trung tính hơn như sáng/tối, chúng ta có thể cảm nhận được rằng “trưởng sáng hơn thứ, giảm bớt tối hơn thứ, tăng cường sáng hơn trưởng” (@SamuelArmer). Một số người đã phản đối việc sử dụng ngay cả sáng/tối vì mang tính cảm xúc, vì vậy chúng ta có thể thay thế chúng bằng những từ trung tính hơn như “hiệp âm/phản âm” hoặc có thể là “được giải quyết hơn/ít được giải quyết hơn”.
Ngay khi sử dụng từ ngữ, tôi nghĩ mọi thứ bắt đầu trở nên mơ hồ vì các từ được sử dụng để mô tả sự vật nhưng các từ không thực sự là sự vật. Nhưng tôi nghĩ có thể sẽ có nhiều sự đồng thuận hơn rằng quãng trưởng “hiệp âm hơn” hoặc “được giải quyết hơn” – ít nhất là hơn “vui hơn”. Tất cả chỉ là từ ngữ – về cơ bản là những ẩn dụ một từ để dán nhãn sự khác biệt giữa trưởng và thứ bằng ngôn ngữ, toán học hoặc vật lý khách quan hơn.
Nếu chúng ta có thể chấp nhận rằng chúng chỉ được sử dụng cho mục đích dán nhãn, tôi nghĩ sẽ có mức độ đồng thuận cao hơn nhiều về sự khác biệt giữa trưởng và thứ – sự đồng thuận có thể đạt được ở hầu hết các nền văn hóa. Sự khác biệt về ý kiến dường như nằm ở chỗ liệu gam trưởng có THỰC SỰ vui vẻ hay sáng hơn hay không, trái ngược với việc những từ này chỉ là cách viết tắt để mô tả sự khác biệt về tần số. Đó là phần đối với tôi dường như bị văn hóa tác động. Chúng ta được điều chỉnh để nghe hợp âm trưởng là hợp âm vui vẻ/sáng hơn hợp âm thứ. Khi những từ này được sử dụng như những thuật ngữ không mang tính cảm xúc, như những từ viết tắt thay thế cho mô tả toán học/vật lý, sẽ có nhiều sự đồng thuận hơn khi chúng ta gắn những tâm trạng hoặc cảm xúc thực tế vào các hợp âm.
Theo một cách nào đó, tôi nghĩ điều này rất giống với nhận thức của chúng ta về màu sắc. Chúng ta có thể mô tả màu sắc bằng các tần số khác nhau dọc theo một quang phổ, để chúng ta đồng ý rằng hồng ngoại có tần số dài hơn tia cực tím. Vì vậy, có những khác biệt khách quan hoặc “phổ biến” theo nghĩa là những khác biệt này vẫn đúng bất kể các nền văn hóa nhìn vào những màu sắc này. Sự khác biệt đến ở cách giải thích của chúng ta. Một nền văn hóa có thể cảm thấy rằng một số màu sắc vui vẻ hơn những màu sắc khác, hoặc rằng một số sự kết hợp màu sắc hài hòa hơn trong khi những màu sắc khác lại xung đột, nhưng một nền văn hóa khác lại có thể cảm nhận những điều này theo hướng ngược lại.
Tương tự, với âm nhạc, sự khác biệt giữa trưởng và thứ có thể được thể hiện bằng các thuật ngữ khách quan, sử dụng ngôn ngữ toán học và vật lý. Nếu chúng ta đồng ý rằng các thuật ngữ như vui vẻ/buồn và sáng/tối chỉ là cách viết tắt cho những khác biệt khách quan này, thì sẽ không có nhiều sự bất đồng. Tuy nhiên, một khi chúng ta bắt đầu đưa những ảnh hưởng cảm xúc thực tế vào ý nghĩa, đó là lúc mọi chuyện trở nên rắc rối, mở ra những cuộc thảo luận như những cuộc thảo luận mà chúng ta đã có ở đây.
Để cho rõ ràng, tất cả đều tốt – trên thực tế là rất tuyệt, và tôi cảm thấy tốt hơn và khôn ngoan hơn nhờ nó. Vì vậy, một lần nữa, tôi xin cảm ơn tất cả mọi người. Tôi rất ấn tượng về lượng kiến thức mà mọi người ở đây có, và thật tuyệt khi biết rằng chúng ta có một cộng đồng tuyệt vời như vậy ở đây. Nếu ChatGPT chỉ xem xét các bình luận trong chủ đề này, tôi chắc chắn rằng nó sẽ cung cấp cho tôi rất nhiều thông tin tuyệt vời trong nhiều ngày tới.
EDIT 3: Trong EDIT 2, tôi đã bỏ qua gam nhạc phi phương Tây, nhưng đó chỉ là để đơn giản hóa và tập trung vào cuộc thảo luận. Các bình luận về các gam nhạc khác nhau, chẳng hạn như với gamelan, didgeridoo, v.v., rất thú vị, cũng như các bình luận về cách ở một số vùng nông thôn của Pakistan, cảm xúc liên quan đến trưởng và thứ là mặt trái của cách chúng ta ở phương Tây cảm nhận. Tương tự với âm nhạc Do Thái và âm nhạc của các nền văn hóa khác.
Cuối cùng, như tôi đã lưu ý trong nhiều bình luận, tôi đang đến với điều này với tư cách là một người có hiểu biết rất hạn chế về âm nhạc. Tôi không thể đọc nhạc, và đọc một trang nhạc sẽ giống như giải mã máy enigma đối với tôi. Vì vậy, hãy xem những gì tôi đã viết ở đây với một lượng muối khổng lồ. Những điều tôi đã viết chỉ là sản phẩm của nỗ lực làm cho điều này có ý nghĩa. Một lần nữa, tôi vẫn khá không biết gì, nhưng bây giờ ít hơn nhiều nhờ sự giúp đỡ của các bạn!
EDIT 4: Có rất nhiều liên kết tuyệt vời trong các bình luận, nhưng tôi nghĩ tôi sẽ đặt chúng ở đây trong bài đăng chính:
https://www.reddit.com/r/AskHistorians/comments/b3hfhe/comment/ej0a1be/ Phương Tây bắt đầu liên kết một số gam nhạc nhất định với một số cảm xúc nhất định khi nào và tại sao? Và những sự liên kết đó đã trở nên ăn sâu vào âm nhạc phương Tây như thế nào? (lớn phần dựa trên các lý thuyết của Robert Hatten, với nhiều tài liệu tham khảo) @u/doom_chicken_chicken 4 năm trước
“ánh xạ” sáng/tối lên trưởng/thứ: Conceptualizing Music của Lawrence Zbikowski hoặc bài báo này https://www.mtosmt.org/issues/mto.98.4.1/mto.98.4.1.zbikowski.html @Kind_Axolotl13
Có một số lập luận thuyết phục (nếu không phải là kết luận) cho rằng các hệ thống điều chỉnh độc đáo được sử dụng trong các phong cách này là kết quả của các quang phổ không hài hòa được tìm thấy trong các nhạc cụ mà chúng sử dụng. Đây là một bài báo xem xét điều đó: https://dl.acm.org/doi/abs/10.5555/1362973.1362984 @SamuelArmer
