“Loài lớn nhất và có nguy cơ tuyệt chủng nhất trong rừng nhiệt đới Amazon không phải là báo đốm hay đại bàng Harpy”, Mark Plotkin nói, “Mà là những bộ lạc biệt lập và không được tiếp xúc”. Trong bài nói chuyện đầy năng lượng và nghiêm túc, nhà thực vật học dân tộc đưa chúng ta vào thế giới của các bộ lạc bản địa trong rừng và các loại cây thuốc tuyệt vời mà các pháp sư của họ sử dụng để chữa bệnh. Ông phác thảo những thách thức và nguy hiểm đang đe dọa họ — và trí tuệ của họ — và thúc giục chúng ta bảo vệ kho kiến thức không thể thay thế này.
Bản ghi chép:
Bây giờ, tôi là một nhà thực vật học dân tộc. Đó là một nhà khoa học làm việc trong rừng mưa nhiệt đới để ghi chép lại cách mọi người sử dụng thực vật địa phương. Tôi đã làm việc này trong một thời gian dài, và tôi muốn nói với bạn rằng, những người này biết những khu rừng và kho báu thuốc này tốt hơn chúng ta và tốt hơn chúng ta sẽ từng biết. Nhưng ngoài ra, những nền văn hóa này, những nền văn hóa bản địa này, đang biến mất nhanh hơn nhiều so với chính những khu rừng. Và loài tuyệt vời nhất và có nguy cơ tuyệt chủng nhất trong Rừng mưa nhiệt đới Amazon không phải là báo đốm, không phải là đại bàng Harpy, mà là những bộ lạc biệt lập và không liên lạc.
Bốn năm trước, tôi bị thương ở chân trong một tai nạn leo núi và tôi đã đến gặp bác sĩ. Cô ấy đã chườm nóng, chườm lạnh, aspirin, thuốc giảm đau gây nghiện, thuốc chống viêm, tiêm cortisone. Nhưng không có tác dụng. Vài tháng sau, tôi ở vùng đông bắc Amazon, đi vào một ngôi làng và thầy cúng nói, “Ngươi bị khập khiễng”. Và tôi sẽ không bao giờ quên điều này cho đến khi tôi còn sống. Ông ấy nhìn thẳng vào mặt tôi và nói, “Cởi giày ra và đưa cho ta con dao rựa của ngươi”. (Tiếng cười) Ông ấy đi đến một cây cọ và chặt một nhánh dương xỉ, ném vào lửa, đắp lên chân tôi, ném vào một nồi nước và bắt tôi uống trà. Cơn đau biến mất trong bảy tháng. Khi cơn đau quay trở lại, tôi lại đến gặp thầy cúng. Ông ấy đã điều trị cho tôi theo cách tương tự và tôi đã khỏi bệnh trong ba năm nay. Bạn muốn được ai điều trị hơn? (Vỗ tay) Bây giờ, đừng nhầm lẫn – Y học phương Tây là hệ thống chữa bệnh thành công nhất từng được phát minh, nhưng nó có rất nhiều lỗ hổng. Thuốc chữa ung thư vú ở đâu? Thuốc chữa bệnh tâm thần phân liệt ở đâu? Thuốc chữa trào ngược axit ở đâu? Thuốc chữa chứng mất ngủ ở đâu? Sự thật là những người này đôi khi, đôi khi, đôi khi có thể chữa được những thứ mà chúng ta không thể. Ở đây bạn thấy một thầy lang ở đông bắc Amazon đang chữa bệnh leishmaniasis, một căn bệnh do động vật nguyên sinh thực sự khó chịu gây ra cho 12 triệu người trên khắp thế giới. Phương pháp điều trị của phương Tây là tiêm antimon. Chúng rất đau đớn, tốn kém và có lẽ không tốt cho tim của bạn; đó là một kim loại nặng. Người đàn ông này chữa khỏi bệnh bằng ba loại cây từ Rừng nhiệt đới Amazon.
Đây là con ếch ma thuật. Đồng nghiệp của tôi, cố nhà khoa học vĩ đại Loren McIntyre, người phát hiện ra hồ đầu nguồn của Amazon, Laguna McIntyre ở dãy Andes của Peru, đã bị lạc ở biên giới Peru-Brazil khoảng 30 năm trước. Ông đã được một nhóm người da đỏ biệt lập gọi là Matsés cứu. Họ ra hiệu cho ông đi theo họ vào rừng, và ông đã làm theo. Ở đó, họ lấy ra những chiếc giỏ lá cọ. Ở đó, họ lấy ra những con ếch khỉ xanh này — chúng là những con vật hút lớn, chúng trông như thế này — và họ bắt đầu liếm chúng. Hóa ra, chúng gây ảo giác rất cao. McIntyre đã viết về điều này và nó đã được biên tập viên của tạp chí High Times đọc. Bạn thấy đấy, các nhà thực vật học dân tộc có bạn bè ở đủ mọi nền văn hóa kỳ lạ. Anh chàng này quyết định sẽ xuống Amazon và thử, hoặc liếm thử, và anh ấy đã làm, và anh ấy viết, “Huyết áp của tôi tăng vọt, tôi mất kiểm soát hoàn toàn các chức năng cơ thể, tôi ngất xỉu, tôi tỉnh dậy trên võng sáu giờ sau đó, cảm thấy như Chúa trong hai ngày.” (Tiếng cười) Một nhà hóa học người Ý đã đọc bài này và nói, “Tôi không thực sự quan tâm đến các khía cạnh thần học của loài ếch khỉ xanh. Sự thay đổi huyết áp này là gì?” Đây là một nhà hóa học người Ý đang nghiên cứu một phương pháp điều trị mới cho bệnh huyết áp cao dựa trên các peptide trong da của loài ếch khỉ xanh, và các nhà khoa học khác đang tìm cách chữa trị bệnh tụ cầu vàng kháng thuốc. Thật trớ trêu nếu những người da đỏ biệt lập này và con ếch ma thuật của họ lại là một trong những phương pháp chữa trị.
Đây là một thầy cúng ayahuasca ở phía tây bắc Amazon, đang ở giữa một buổi lễ yage. Tôi đưa ông ấy đến Los Angeles để gặp một viên chức sáng lập đang tìm kiếm sự hỗ trợ về tiền bạc để bảo vệ nền văn hóa của họ. Người này nhìn người thầy thuốc và nói, “Ông không học trường y, đúng không?” Người thầy thuốc nói, “Không, tôi không học.” Ông ấy nói, “Vậy thì ông biết gì về việc chữa bệnh?” Người thầy thuốc nhìn ông ta và nói, “Ông biết gì không? Nếu ông bị nhiễm trùng, hãy đến gặp bác sĩ. Nhưng nhiều bệnh tật của con người là bệnh của trái tim, tâm trí và tinh thần. Y học phương Tây không thể chữa khỏi những bệnh đó. Tôi chữa khỏi chúng.” (Vỗ tay)
Nhưng không phải mọi thứ đều tươi đẹp khi học hỏi từ thiên nhiên về các loại thuốc mới. Đây là một loài rắn lục từ Brazil, nọc độc của chúng đã được nghiên cứu tại Universidade de São Paulo ở đây. Sau đó, nó được phát triển thành thuốc ức chế ACE. Đây là phương pháp điều trị hàng đầu cho bệnh tăng huyết áp. Tăng huyết áp gây ra hơn 10 phần trăm tổng số ca tử vong trên hành tinh mỗi ngày. Đây là một ngành công nghiệp trị giá 4 tỷ đô la dựa trên nọc độc của một con rắn Brazil, và người Brazil không nhận được một xu nào. Đây không phải là cách kinh doanh có thể chấp nhận được.
Rừng mưa nhiệt đới được coi là biểu hiện vĩ đại nhất của sự sống trên Trái đất. Có một câu nói ở Suriname mà tôi rất thích: “Rừng mưa nhiệt đới nắm giữ câu trả lời cho những câu hỏi mà chúng ta vẫn chưa hỏi”. Nhưng như các bạn đều biết, nó đang nhanh chóng biến mất. Ở đây, tại Brazil, ở Amazon, trên khắp thế giới. Tôi chụp bức ảnh này từ một chiếc máy bay nhỏ bay qua biên giới phía đông của khu bảo tồn bản địa Xingu ở tiểu bang Mato Grosso, phía tây bắc của nơi này. Nửa trên của bức ảnh, bạn thấy nơi người da đỏ sinh sống. Đường thẳng ở giữa là biên giới phía đông của khu bảo tồn. Nửa trên là người da đỏ, nửa dưới là người da trắng. Nửa trên là thuốc gây ảo giác, nửa dưới chỉ là một lũ bò gầy. Nửa trên là carbon bị cô lập trong khu rừng nơi nó thuộc về, nửa dưới là carbon trong khí quyển nơi nó thúc đẩy biến đổi khí hậu. Trên thực tế, nguyên nhân số hai khiến carbon được thải vào khí quyển là phá rừng.
Nhưng khi nói về sự hủy diệt, điều quan trọng cần nhớ là Amazon là cảnh quan hùng vĩ nhất. Đó là nơi của vẻ đẹp và sự kỳ diệu. Loài thú ăn kiến lớn nhất thế giới sống trong rừng mưa, nặng tới 90 pound. Nhện ăn chim Goliath là loài nhện lớn nhất thế giới. Nó cũng được tìm thấy ở Amazon. Sải cánh của đại bàng Harpy dài hơn bảy feet. Và loài cá sấu đen – những con quái vật này có thể nặng tới hơn nửa tấn. Chúng được biết đến là loài ăn thịt người. Anaconda, loài rắn lớn nhất, capybara, loài gặm nhấm lớn nhất. Một mẫu vật từ đây ở Brazil nặng tới 201 pound.
Hãy cùng đến thăm nơi những sinh vật này sinh sống, vùng đông bắc Amazon, nơi sinh sống của bộ tộc Akuriyo. Những người chưa tiếp xúc có vai trò huyền bí và mang tính biểu tượng trong trí tưởng tượng của chúng ta. Đây là những người hiểu rõ nhất về thiên nhiên. Đây là những người thực sự sống hòa hợp hoàn toàn với thiên nhiên. Theo tiêu chuẩn của chúng ta, một số người sẽ coi những người này là nguyên thủy. “Họ không biết cách tạo ra lửa, hoặc họ không biết khi lần đầu tiên tiếp xúc với thiên nhiên”. Nhưng họ hiểu biết về khu rừng hơn chúng ta rất nhiều. Người Akuriyo có 35 từ để chỉ mật ong, và những người da đỏ khác coi họ là bậc thầy thực sự của vương quốc ngọc lục bảo. Đây là khuôn mặt của người bạn Pohnay của tôi. Khi tôi còn là một thiếu niên, tôi chơi nhạc Rolling Stones ở quê nhà New Orleans, Pohnay là một người du mục trong rừng đi lang thang trong những khu rừng rậm ở đông bắc Amazon trong một nhóm nhỏ, tìm kiếm thú săn, tìm kiếm cây thuốc, tìm kiếm vợ, trong những nhóm du mục nhỏ khác. Nhưng chính những người như thế này biết những điều mà chúng ta không biết, và họ có rất nhiều bài học để dạy chúng ta.
Tuy nhiên, nếu bạn đi vào hầu hết các khu rừng của Amazon, không có người bản địa nào cả. Đây là những gì bạn tìm thấy: những bức chạm khắc trên đá mà người bản địa, những người chưa tiếp xúc, dùng để mài lưỡi rìu đá. Những nền văn hóa này từng nhảy múa, làm tình, hát cho các vị thần, tôn thờ khu rừng, tất cả những gì còn lại là dấu ấn trên đá, như bạn thấy ở đây.
Hãy chuyển sang phía tây Amazon, nơi thực sự là trung tâm của những người dân biệt lập. Mỗi chấm này đại diện cho một bộ lạc nhỏ, không liên lạc, và tiết lộ lớn ngày hôm nay là chúng tôi tin rằng có 14 hoặc 15 nhóm biệt lập chỉ riêng ở Amazon Colombia.
Tại sao những người này lại bị cô lập? Họ biết chúng ta tồn tại, họ biết có một thế giới bên ngoài. Đây là một hình thức phản kháng. Họ đã chọn cách sống biệt lập, và tôi nghĩ rằng họ có quyền con người để sống như vậy. Tại sao những bộ lạc này lại ẩn náu khỏi con người? Đây là lý do. Rõ ràng, một số điều này đã được khởi xướng vào năm 1492. Nhưng vào đầu thế kỷ trước là ngành buôn bán cao su. Nhu cầu về cao su tự nhiên, xuất phát từ Amazon, đã tạo ra cơn sốt thực vật tương đương với cơn sốt vàng. Cao su làm lốp xe đạp, cao su làm lốp ô tô, cao su làm khinh khí cầu. Đó là một cuộc đua điên cuồng để có được loại cao su đó, và người đàn ông bên trái, Julio Arana, là một trong những tên côn đồ thực sự của câu chuyện. Người dân của ông ta, công ty của ông ta và những công ty khác giống như họ đã giết, thảm sát, tra tấn, tàn sát người da đỏ như Witotos mà bạn thấy ở phía bên phải của slide.
Ngay cả ngày nay, khi mọi người ra khỏi khu rừng, câu chuyện hiếm khi có kết thúc có hậu. Đây là người Nukak. Họ đã được liên lạc vào những năm 80. Trong vòng một năm, tất cả những người trên 40 tuổi đều chết. Và hãy nhớ rằng, đây là những xã hội tiền chữ viết. Những người lớn tuổi là những thư viện. Mỗi khi một pháp sư chết, thì như thể một thư viện đã bị thiêu rụi. Họ đã bị buộc phải rời khỏi vùng đất của mình. Những kẻ buôn bán ma túy đã chiếm lấy vùng đất của người Nukak, và người Nukak sống như những kẻ ăn xin trong các công viên công cộng ở miền đông Colombia. Từ vùng đất của người Nukak, tôi muốn đưa bạn đến phía tây nam, đến với cảnh quan ngoạn mục nhất thế giới: Công viên quốc gia Chiribiquete. Nó được bao quanh bởi ba bộ lạc biệt lập và nhờ chính phủ Colombia và các đồng nghiệp Colombia, giờ đây nó đã được mở rộng. Nó lớn hơn cả tiểu bang Maryland. Đây là kho báu của sự đa dạng thực vật. Lần đầu tiên nó được khám phá về mặt thực vật vào năm 1943 bởi người cố vấn của tôi, Richard Schultes, được nhìn thấy ở đây trên đỉnh Núi Bell, ngọn núi linh thiêng của Karijonas. Và để tôi cho bạn thấy nó trông như thế nào ngày nay. Bay qua Chiribiquete, hãy nhận ra rằng những ngọn núi thế giới đã mất này vẫn còn là thế giới đã mất. Không có nhà khoa học nào từng lên đỉnh chúng. Trên thực tế, không ai từng lên đỉnh Bell Mountain kể từ Schultes vào năm 43. Và chúng ta sẽ kết thúc ở đây với Bell Mountain ngay phía đông của bức tranh. Để tôi cho bạn thấy nó trông như thế nào ngày nay.
Đây không chỉ là kho báu của sự đa dạng thực vật, không chỉ là nơi sinh sống của ba bộ lạc biệt lập mà còn là kho báu nghệ thuật tiền Colombia vĩ đại nhất thế giới: hơn 200.000 bức tranh. Nhà khoa học người Hà Lan Thomas van der Hammen đã mô tả nơi này như Nhà nguyện Sistine của Rừng nhiệt đới Amazon.
Nhưng hãy di chuyển từ Chiribiquete xuống phía đông nam, một lần nữa ở Amazon Colombia. Hãy nhớ rằng, Amazon Colombia lớn hơn New England. Amazon là một khu rừng lớn, và Brazil có một phần lớn của nó, nhưng không phải tất cả. Di chuyển xuống hai công viên quốc gia này, Cahuinari và Puré ở Amazon Colombia — đó là biên giới Brazil ở bên phải — nơi đây là nơi sinh sống của một số nhóm người biệt lập và không liên lạc. Với con mắt được đào tạo, bạn có thể nhìn vào mái nhà của những ngôi nhà malocas, những ngôi nhà dài này và thấy rằng có sự đa dạng văn hóa. Trên thực tế, đây là những bộ lạc khác nhau. Mặc dù những khu vực này biệt lập, nhưng hãy để tôi chỉ cho bạn cách thế giới bên ngoài đang chen chúc vào. Ở đây, chúng ta thấy thương mại và vận tải tăng lên ở Putumayo. Với sự suy yếu của Nội chiến ở Colombia, thế giới bên ngoài đang xuất hiện. Ở phía bắc, chúng ta có hoạt động khai thác vàng bất hợp pháp, cũng từ phía đông, từ Brazil. Có sự gia tăng săn bắn và đánh bắt cá vì mục đích thương mại. Chúng ta thấy nạn khai thác gỗ trái phép đến từ phía nam, và những kẻ buôn ma túy đang cố gắng di chuyển qua công viên và vào Brazil. Đây, trong quá khứ, là lý do tại sao bạn không nên gây rối với những người da đỏ biệt lập. Và nếu bức ảnh này trông giống như bị mất nét vì được chụp vội, thì đây là lý do. (Tiếng cười) Bức ảnh này trông giống như — (Vỗ tay) Bức ảnh này trông giống như một nhà chứa máy bay từ Amazon của Brazil. Đây là một triển lãm nghệ thuật ở Havana, Cuba. Một nhóm có tên là Los Carpinteros. Đây là nhận thức của họ về lý do tại sao bạn không nên gây rối với những người da đỏ biệt lập.
Nhưng thế giới đang thay đổi. Đây là những người Mashco-Piros ở biên giới Brazil-Peru, những người đã tình cờ ra khỏi rừng rậm vì về cơ bản họ đã bị những kẻ buôn ma túy và người khai thác gỗ đuổi đi. Và ở Peru, có một hoạt động kinh doanh rất kinh tởm. Nó được gọi là safari của con người. Họ sẽ đưa bạn vào các nhóm biệt lập để chụp ảnh họ. Tất nhiên, khi bạn cho họ quần áo, khi bạn cho họ công cụ, bạn cũng truyền cho họ bệnh tật. Chúng tôi gọi đây là “safari vô nhân đạo”. Đây lại là những người Ấn Độ ở biên giới Peru, những người đã bị các chuyến bay do các nhà truyền giáo tài trợ tràn vào. Họ muốn vào đó và biến họ thành những người theo đạo Thiên chúa. Chúng tôi biết điều đó sẽ diễn ra như thế nào.
Cần phải làm gì? Giới thiệu công nghệ cho các bộ lạc đã tiếp xúc, không phải các bộ lạc chưa tiếp xúc, theo cách nhạy cảm về mặt văn hóa. Đây là sự kết hợp hoàn hảo giữa trí tuệ shaman cổ đại và công nghệ thế kỷ 21. Chúng ta đã làm được điều này với hơn 30 bộ lạc, lập bản đồ, quản lý và tăng cường bảo vệ hơn 70 triệu mẫu Anh rừng nhiệt đới tổ tiên. (Vỗ tay)
Vì vậy, điều này cho phép người da đỏ kiểm soát được vận mệnh văn hóa và môi trường của họ. Sau đó, họ cũng lập ra các nhà bảo vệ để ngăn người ngoài vào. Đây là những người da đỏ, được đào tạo như những kiểm lâm bản địa, tuần tra biên giới và giữ thế giới bên ngoài ở xa. Đây là hình ảnh của sự tiếp xúc thực tế. Đây là những người da đỏ Chitonahua ở biên giới Brazil-Peru. Họ đã ra khỏi rừng rậm để cầu cứu. Họ đã bị bắn, malocas của họ, nhà dài của họ đã bị đốt cháy. Một số người trong số họ đã bị thảm sát. Sử dụng vũ khí tự động để tàn sát những người dân chưa được tiếp xúc là hành vi vi phạm nhân quyền đáng khinh bỉ và ghê tởm nhất trên hành tinh của chúng ta ngày nay, và nó phải chấm dứt. (Vỗ tay)
Nhưng để tôi kết luận bằng cách nói rằng, công việc này có thể mang lại phần thưởng về mặt tinh thần, nhưng nó rất khó khăn và có thể nguy hiểm. Hai đồng nghiệp của tôi đã qua đời gần đây trong vụ tai nạn máy bay nhỏ. Họ đang phục vụ khu rừng để bảo vệ những bộ lạc biệt lập đó. Vì vậy, câu hỏi đặt ra là, để kết luận, tương lai sẽ ra sao. Đây là những người Uray ở Brazil. Tương lai sẽ ra sao đối với họ và tương lai sẽ ra sao đối với chúng ta? Hãy suy nghĩ khác đi. Hãy tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn. Nếu khí hậu thay đổi, hãy để khí hậu thay đổi theo hướng tốt hơn thay vì xấu đi. Hãy sống trên một hành tinh tràn ngập thảm thực vật tươi tốt, nơi những người dân biệt lập có thể sống tách biệt, có thể duy trì sự bí ẩn và kiến thức đó nếu họ muốn. Hãy sống trong một thế giới mà các pháp sư sống trong những khu rừng này và chữa lành cho chính họ và chúng ta bằng những loại cây thần bí và những con ếch thiêng của họ.
Cảm ơn bạn lần nữa.
(Vỗ tay)
