Tình cờ biết được bối cảnh cảm hứng cho bài thơ Quê Hương của tác giả Đỗ Trung Quân là cái xóm mình ở, nhưng là của những ngày xưa rất xưa…
Khu nhà mình từ nhỏ tới giờ hay được gọi thân thuộc là khu Ông Tạ, nằm ở cuối nguồn kênh Nhiêu Lộc. Ngày nhỏ hồi hai nghìn lẻ mấy, mình có hay biết gì đâu. Mỗi lần ba chở mẹ đi hong tóc cái bận chưa có máy sấy dọc con kênh này, mình kẹp giữa chỉ thường khịt mũi do mùi nước ô nhiễm một thời ở đây. Song qua gần 20 năm, con kênh cũng đã được cải tạo với rào chắn và các hàng cây xanh mướt mát, cái mùi ương ương và cái màu đen ngòm mình ám ảnh ngày bé cũng theo đó mà phai dần.
Thế rồi hôm nay, mình mới biết một sự thật thú vị, vô tình làm mới lại hình ảnh con đường dọc kênh vốn mình đã quen chân đi học, đi làm ngót hai chục năm nay – nó là con sông (dù thực ra là kênh) của bối cảnh bài thơ Quê Hương được viết bời nhà thơ Đỗ Trung Quân mà đứa nhóc nào cũng từng học qua.
“Quê hương là con đò nhỏ
Êm đềm khua nước ven sông…”.
Vâng, con sông ấy chính là lấy cảm hứng từ kênh Nhiêu Lộc thuở xưa, cái thời cũ kĩ mà đám con nít trong các bức ảnh đen trắng ngày xưa nay đều đã thành bác, thành ông thành bà.
Mình biết được nguồn tin này từ một bài viết trên Facebook cũng đã lâu của bác nhà văn, nhà báo Cù Mai Công; bác cũng là bạn của nhà thơ Đỗ Trung Quân, và cả hai đều là dân cư khu Ông Tạ. Lần theo từng dòng chữ, hình ảnh các cảnh vật trong bài thơ hoá ra cảm hứng chẳng đâu xa nơi các vùng quê nào đấy như mình đã từng ngộ tưởng; mà lại chỉ cách nhà mình vài ba bước chân giữa lòng Sài Gòn này. Gần gũi biết bao về mặt không gian, nhưng lại xa xôi quá đỗi trên dòng thời gian.
“Quê hương là con diều biếc
Tuổi thơ con thả trên đồng…”
Cánh đồng ấy là ruộng rau muống ngày xưa ở khu Ông Tạ, từ kênh Nhiêu Lộc khúc đường Phạm Văn Hai giao với Trường Sa nhìn vào. Thời giờ, đồng ruộng cũng đã bị lấp hết, kí ức gần nhất mà mình có là những buổi đạp xe hay chơi cầu lông với bạn bè ở những khoảng sân đã trám nhựa đường từ lâu lâu lắm rồi. Ngược về hơn 50 năm trước, nó lại là tuổi thơ của nhiều người lớn trong xóm với đường đất, cầu tre, ghe gỗ và những cánh diều phấp phới.
“Quê hương là chùm khế ngọt
Cho con trèo hái mỗi ngày…”
Cũng theo bác Công, ngày xưa khu vực gần ruộng rau muống ấy cũng trồng nhiều cây khế. Giờ đây, nhà cửa mọc lên nhiều, những mảng xanh dần thu hẹp lác đác thành các vườn cây kiểng nhỏ nhỏ trên các tầng lầu cao, duy chỉ còn vài cây xanh cổ rải rác.
“Quê hương nếu ai không nhớ
Sẽ không lớn nổi thành người.”
Là một đứa sinh ra và lớn lên giữa thành thị như mình, từ ngày nứt mắt nhìn đời đã quen với những buyn-đinh sáng đèn. Con gà, quả na, đụn rơm, ruộng lúa nghe xa lạ vô chừng, có chăng chỉ thoáng qua trong những chuyến đi xa thăm nhà ngoại cũ; mà nay cũng đã dần hiện đại lên. Nhưng rồi nay biết đến gốc tích bài thơ Quê Hương, mình lại cảm sâu sắc hơn một góc nhìn. Quê hương không chỉ là những hình ảnh bất kỳ mang cảnh sắc đô thị hay đồng ruộng, mà nên là tất cả. Và cũng không nên chỉ giới hạn trong những mường tượng hình ảnh, quê hương còn là hương cỏ, vị cơm trong kí ức của ông bà cha mẹ và cả những thanh âm tiếng nói dân tộc đã cố công gìn giữ đến giờ…
Với mình thì cái sự “nhận ra” như trên cũng không mới mẻ, nhưng ít nhất là cái chiêm nghiệm nó được sâu sắc hơn, đỡ sáo rỗng ngôn từ hơn.
–
Nay viết xí xi vậy, cho cái tuổi lỡ cỡ, chưa đi quá xa nhưng cũng gắng tự nhận thức và nâng niu cái nhớ quê, nhớ nhà …
– Cá Lạc –
