Tượng đại thi hào Nguyễn Du ở Khu lưu niệm Nguyễn Du – Hà Tĩnh – Ảnh tư liệu
Câu trả lời được đưa ra tại hội thảo khoa học “Cội nguồn tổ tiên của đại thi hào Nguyễn Du” là gốc gác của Nguyễn Du ở làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (Hà Tây cũ, tức xã Dân Hòa, Hà Nội ngày nay).
Hội thảo do Đảng ủy – HĐND, UBND xã Dân Hòa phối hợp với Chi hội Kiều học Hà Nội tổ chức chiều 27-1 tại Hà Nội.
Nguyễn Du quê Hà Tĩnh nhưng gốc gác xa xưa ở Hà Tây cũ
PGS.TS Đoàn Lê Giang (Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM) cho biết gần đây có người đặt vấn đề về “tổ nội”, “tổ ngoại” của Nguyễn Du, tức gốc gác tổ tiên của dòng họ Nguyễn Tiên Điền ở đâu.
Ông Đoàn Lê Giang cho biết câu trả lời nằm ở Hoan Châu Nghi Tiên Nguyễn gia thế phả (Gia phả họ Nguyễn Tiên Điền, Nghi Xuân, Hoan Châu) – bộ gia phả nổi tiếng do Nguyễn Nghiễm, thân phụ Nguyễn Du biên tập, hiện lưu ở Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội).
Cuốn gia phả ghi rõ gốc gác dòng họ Nguyễn Tiên Điền của Nguyễn Du: Theo lời các vị trưởng lão: “Xưa truyền rằng, ông (Nam Dương Hầu Nguyễn công) là con nhà gia thế, nguyên quán làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam”.
Như vậy dòng họ Nguyễn Tiên Điền gốc gác là từ dòng họ Nguyễn ở Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam, tức Hà Tây sau này và nay là Hà Nội.
PGS.TS Đoàn Lê Giang lưu ý khi nghiên cứu về tổ tiên Nguyễn Du ở Dân Hòa, Hà Nội cần dựa vào những tài liệu chính thống – Ảnh: T.ĐIỂU
Dòng họ vẻ vang
TS Đoàn Lê Giang cho biết thêm, tra cứu phả hệ và sử sách về dòng họ Nguyễn Canh Hoạch thấy có nhiều chuyện thú vị, đồng thời cũng cho biết đây là dòng họ rất vẻ vang.
Ở Canh Hoạch nổi tiếng chuyện “Trạng cậu, Trạng cháu”, tức Trạng Nguyên Nguyễn Đức Lượng và người cháu là Trạng Nguyên Nguyễn Thiến. Như vậy dòng họ Nguyễn ở Canh Hoạch, tổ tiên của Nguyễn Du, có hai cậu cháu đều thi đỗ Trạng Nguyên.
Nhưng lý do gì khiến một nhánh họ Nguyễn danh giá ở Canh Hoạch (ông Nguyễn Nhiệm) lại di cư vào Tiên Điền, Hà Tĩnh thành họ Nguyễn Tiên Điền? Gia phả họ Nguyễn Tiên Điền còn ghi về việc này. Nguyễn Nhiệm là đời thứ năm của dòng họ Nguyễn ở Canh Hoạch.
Thời Lê Trung hưng triều Lê Thế Tông, Nguyễn Nhiệm có ý đồ khôi phục lại nhà Mạc, nhưng bị bại trận, phải chạy vào Nam mai danh ẩn tích. Ông chọn đất ở xóm Đông, thôn Lương Năng, làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân cất nhà. Sinh được ba người con trai và hai người con gái, mở đầu cho dòng họ Nguyễn Tiên Điền mà bảy đời sau xuất hiện đại thi hào Nguyễn Du.
Tiến sĩ Đoàn Lê Giang cho biết dòng họ Nguyễn từ đời thứ nhất (Nguyễn Nhiệm) đến đời thứ tư (Nguyễn Thể) chưa phát về con đường khoa cử, quan chức. Đến đời thứ năm là Nguyễn Quỳnh (ông nội Nguyễn Du) mới bắt đầu thi đậu tam trường (ngang với tú tài triều Nguyễn, chưa làm quan được) và là người nghiên cứu kinh Dịch.
Phải đợi đến đời thứ sáu thì mới bắt đầu phát về con đường khoa cử: ông Nguyễn Huệ, bác Nguyễn Du, đậu tiến sĩ, nhưng chưa kịp làm quan thì mất. Nguyễn Nghiễm, thân phụ Nguyễn Du đậu tới Hoàng giáp, làm quan đến Đại tư đồ, Đại tư khấu, Đại tư không, vào hàng nhất phẩm.
Đến đời anh em Nguyễn Du cũng rất nhiều người làm quan chức cao như: Nguyễn Khản (Quận công, Thượng thư bộ Lại), Nguyễn Điều (Trấn thủ Hưng Hóa), Nguyễn Nễ (Phó sứ tuế cống thời Nguyễn Tây Sơn), Nguyễn Du (Hữu Tham tri bộ Lễ thời Gia Long)…
