Giới thiệu về câu ca dao, tục ngữ
Ca dao là một thuật ngữ hán việt, trong từ nguyên, ca là một bài hát có chương có giai điệu, còn dao là một bài hát ngắn không có giai điệu hoặc chương khúc. Đây là một thể thơ dân gian Việt Nam được truyền miệng dưới dạng lời thoại không theo một nhịp điệu cụ thể nào, thường được viết theo thể thơ lục bát để dễ nhớ. Ca dao bộc lộ tâm tình, tình cảm của người nói, người viết về đủ mọi đề tài trong cuộc sống.
Những câu ca dao Việt Nam thường được sáng tác và truyền miệng bởi những người dân lao động thuở xưa. Vì vậy không ai biết nguồn gốc hay tác giả của ca dao là ai. Cho đến nay ca dao vẫn luôn có giá trị riêng của nó và thường được sử dụng trong cả giao tiếp lẫn trong văn học. Từ xa xưa, ca dao đã có ý nghĩa quan trọng trong đời sống sinh hoạt sản xuất, nó được ví von như “món ăn tinh thần” giúp người dân giải tỏa căng thẳng và những mệt mỏi sau phút giây làm việc vất vả. Đồng thời, ca dao còn là nơi để những người dân nghèo giãi bày sự uất ức bất công và tủi nhục trong xã hội xưa.
Tục ngữ được hiểu là những câu thơ có nhạc điệu, vần điệu do chính nhân dân lao động sáng tác và lưu truyền từ kinh nghiệm, triết lý sâu sắc về cuộc sống, lao động, sản xuất và đạo đức con người.
Theo đó, tục ngữ có đặc điểm là mang những số phận gắn liền với lời ăn tiếng nói của người dân nên ngôn ngữ được sử dụng gần gũi mà thân thương. Khối lượng tục ngữ Việt Nam do nhân dân lao động sáng tạo và lưu truyền, tích lũy từ lâu đời rất phong phú. Đặc biệt, tục ngữ là một câu nói hoàn chỉnh, diễn đạt trọn vẹn một ý mang nội dung nhận xét quan hệ xã hội, truyền đạt kinh nghiệm sống, cho bài học luân lý hay phê phán sự việc.
Yếu tố khoa học
Trái Đất nghiêng khoảng 23,5° so với mặt phẳng quỹ đạo quanh Mặt Trời, khiến độ dài ngày đêm thay đổi theo mùa. Vào những ngày gần Hạ chí (22/6), Bắc bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời, ánh sáng chiếu trực tiếp hơn, góc tới lớn hơn dẫn đến ngày dài hơn đêm. Ngược lại, vào những ngày gần Đông chí (22/12), Bắc bán cầu nghiêng ra xa Mặt Trời, ánh sáng chiếu ở góc thấp hơn dẫn đến ngày ngắn hơn đêm. Ở xích đạo, góc chiếu ánh sáng gần như không đổi, nên ngày và đêm chênh lệch ít. Quỹ đạo Trái Đất có dạng elip, theo định luật Kepler 2 tốc độ chuyển động của Trái Đất không đồng đều: khi ở gần Mặt Trời, Trái Đất chuyển động nhanh hơn và chậm hơn khi ở xa Mặt Trời. Sự khác biệt về vĩ độ giữa các vùng trong cùng một quốc gia, như Việt Nam, cũng dẫn đến sự chênh lệch về độ dài ngày và đêm.Từ đó, tôi đã phác thảo khung mô hình hóa về sự phụ thuộc của độ dài ngày đêm vào vị trí địa lý và thời gian trong năm.
Xây dựng mô phỏng
Mô phỏng trên phần mềm Stellarium
– Link truy cập trang wed: [1]
– Cách sử dụng mô phỏng:
Stellarium do Fabien Chéreau, một nhà thiên văn học người Pháp phát triển cùng với đóng góp của một nhóm chuyên gia phần mềm. Phần mềm sử dụng dữ liệu thực tế từ các quan sát thiên văn và điều kiện vật lí của vũ trụ để tái hiện chính xác bầu trời đêm từ bất kỳ địa điểm nào trên Trái Đất. Phần mềm này mô phỏng vị trí của các sao, hành tinh, Mặt Trời và các hiện tượng thiên văn khác dựa trên dữ liệu thực tế và các mô hình thiên văn. Người dùng có thể thay đổi yếu tố thời gian như ngày, giờ để quan sát sự chuyển động của Mặt Trời, từ đó tính toán độ dài ngày đêm tại các vị trí địa lí khác nhau trên quốc gia Việt Nam Để đáp ứng cho nội dung khoa học của câu tục ngữ, chúng ta cần sử dụng chọn lọc tính năng trong phần mềm Stellarium kết hợp phân tích dữ liệu theo các bước sau:
Bước 1: Thiết lập phần mềm – Mở phần mềm Stellarium trên máy tính, chọn vị trí quan sát bằng cách nhấn F6 (hoặc vào menu chọn Location window), sau đó nhập tọa độ đia lí hoặc chọn thành phố muốn quan sát.
– Điều chỉnh thời gian sát bằng cách nhấn F5 (hoặc vào menu chọn Date/time window) để mở cửa sổ ngày giờ và chọn ngày bạn muốn quan sát. Phần mềm cho phép người dùng có thay đổi tốc độ chạy của thời gian tùy ý.
Bước 2: Xác định thời gian mặt trời mọc và lặn
– Nhấn F4 để hiện đường chân trời
– Xác định giờ mặt trời mọc bằng cách ghi lại thời điểm khi mặt trời chạm đường chân trời; tương tự, xác định thời gian mặt trời lặn bằng cách tua nhanh về phía hoàng hôn và ghi lại thời điểm Mặt Trời khuất hẳn sau đường chân trời.
Bước 3: Tính toán độ dài ngày và đêm
– Độ dài ngày = Giờ Mặt Trời lặn – giờ Mặt trời mọc
– Độ dài đêm = 24 giờ – độ dài ngày
– Lặp lại quy trình này qua các ngày trong các tháng khác nhau trong năm để thấy sự thay đổi
Bước 4: Xử lí số liệu Ghi chép độ dài ngày và đêm vào bảng số liệu. Vẽ biểu đồ sự thay đổi độ dài ngày và đêm trong 1 năm cho các vị trí địa lí khác nhau. Từ đó rút ra các nhận xét và giải thích khoa học.
Câu hỏi đánh giá tư duy
ĐỀ THI ĐÁNH GIÁ TƯ DUY
Đề bài: Sử dụng các thông tin trong văn bản sau để trả lời các câu hỏi từ 1- 4:
Stellarium là phần mềm mô phỏng thiên văn học được sáng lập bởi Fabien Chéreau, một nhà thiên văn học người Pháp, cùng với sự hỗ trợ của một nhóm phát triển phần mềm. Phần mềm sử dụng dữ liệu thực tế từ các quan sát thiên văn và điều kiện vật lý của vũ trụ để tái hiện chính xác bầu trời đêm từ bất kỳ địa điểm nào trên Trái Đất. Phần mềm này mô phỏng vị trí của các sao, hành tinh, Mặt Trăng và các hiện tượng thiên văn khác dựa trên dữ liệu thực tế và các mô hình thiên văn đã được kiểm chứng. Người dùng có thể thay đổi ngày, giờ để quan sát sự chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng và các thiên thể khác, từ đó tính toán độ dài ngày đêm tại các địa điểm khác nhau. Với khả năng mô phỏng 3D chân thực, Stellarium cung cấp một công cụ học tập mạnh mẽ và chính xác, giúp người dùng khám phá và nghiên cứu bầu trời sao dựa trên các điều kiện thực tế đã được xác nhận.
Người ta sử dụng phần mềm Stellarium để xác định độ dài ngày đêm ở thành phố Vinh, Nghệ An và thành phố Hồ Chí Minh qua các tháng trong năm 2023. Người ta chọn ngày mồng 5 hàng tháng để quan sát. Số liệu được biểu diễn bằng 2 đồ thị sau:
Câu 1: Trắc nghiệm 4 đáp án
Tháng nào ở cả hai thành phố Vinh và TP Hồ Chí Minh có độ dài ngày dài nhất trong năm?
A. Tháng 1
B. Tháng 4
C. Tháng 6
D. Tháng 7
Đáp án: C
Câu 2: Nguyên nhân gây ra sự khác biệt độ dài ngày đêm giữa TP Vinh và TP Hồ Chí Minh qua các tháng trong năm (trong khi ở cùng một quốc gia Việt Nam) là?
1. Sự khác nhau giữa vị trí địa lí và vĩ độ của hai thành phố
2. Trái Đất có trục nghiêng một góc khoảng 23,5 độ so với phương vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo
3. Sự khác nhau về múi giờ giữa hai thành phố
4. Trái Đất quay quanh Mặt Trời trên quỹ đạo hình elip, với chu kỳ 365,25 ngày
5. Góc chiếu của mặt trời đến hai thành phố là khác nhau
6. Sự khác nhau về khí hậu giữa hai thành phố
Các mệnh đề đúng là:
A. (1) (2) (3) (6)
B. (1) (2) (4) (5)
C. (2) (4) (5) (6)
D. (2) (3) (4) (5)
Đáp án: B
Câu 3: Cho một nhận định. Xác định đúng/sai
Tốc độ thay đổi độ dài ngày và đêm qua các tháng ở TP Hồ Chí Minh luôn lớn hơn so với TP Vinh, đúng hay sai?
Đáp án: Sai
Câu 4: Điền từ khuyết thiếu
Thời xưa, khi khoa học và công nghệ chưa phát triển, người xưa đã dựa vào kinh nghiệm sống để xác định độ dài của ngày và đêm, từ đó đúc kết thành câu tục ngữ như sau:
“Đêm tháng … chưa nằm đã sáng
Ngày tháng … chưa cười đã tối”
Hãy điền từ thích hợp vào chỗ trống trong câu tục ngữ
Đáp án: năm/mười
