THỰC TRẠNG BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG Ở VIỆT NAM
NHỮNG NGUYÊN NHÂN CƠ BẢN VÀ GIẢI PHÁP
Tình trạng bạo lực trong trường học đã và đang diễn ra hết sức nóng bỏng trên khắp thế giới ở tất cả những cấp học, lớp học khác nhau. Bạo lực học đường không chỉ xảy ra ở học sinh nam mà còn cả ở học sinh nữ; không chỉ giữa học sinh với học sinh mà còn có bạo lực giữa học sinh với giáo viên và giáo viên với giáo viên, trong đó chủ yếu là giữa học sinh và học sinh với nhau Đây là mối quan tâm lo lắng nhất của toàn xã hội, trong đó có Việt Nam chúng ta.
I. BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG LÀ GÌ?
Bạo lực học đường là một thuật ngữ chỉ những hành vi bạo lực diễn ra trong môi trường học đường, là hệ thống xâu chuỗi lời nói, hành vi mang tính miệt thị, đe dọa, khủng bố người khác, để lại thương tích trên cơ thể, thậm chí dẫn đến tử vong, đặc biệt là gây tổn thương đến tư tưởng, tình cảm, tạo cú sốc về tâm sinh lý cho những đối tượng trực tiếp tham gia vào quá trình giáo dục trong nhà trường, cũng như đối với những ai quan tâm đến sự nghiệp giáo dục. Bạo lực học đường không chỉ xảy ra giữa học sinh với học sinh mà còn xảy ra giữa học sinh với giáo viên hoặc cán bộ công nhân viên trong nhà trường, thậm chí là giữa cán bộ, giáo viên trong nhà trường với nhau.
Có hai loại hành vi bạo lực học đường: Một là hành vi bạo lực học đường thụ động là những hành vi của học sinh bị sai lệch do các em nhận thức không đầy đủ hoặc nhận thức sai chuẩn mực, nội quy, quy tắc của trường lớp hay bị bèn bè rủ rê. Hai là hành vi bạo lực học đường chủ động là những hành vi mà cá nhân mặc dù biết rõ những quy tắc, chuẩn mực đạo đức của nhà trường, xã hội nhưng họ vẫn cố ý làm trái so với chuẩn mực.
Bạo lực học đường được thể hiện cụ thể qua các phương diện:
Đối tượng tham gia vào hành vi bạo lực học đường bao gồm: Giữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên và học sinh, giữa giáo viên và giáo viên. Trong đó nhức nhối nhất là giữa học sinh và học sinh với nhau.
Bạo lực học đường diễn ra ở cả nam và nữ, ở tất cả các cấp học. Trong đó chủ yếu là THCS và THPT. Bạo lực học đường xảy ra ở cả nông thôn và thành thị. Địa điểm có thể là ở trong nhà trường (khuôn viên trường, nhà vệ sinh, trong lớp học, gầm cầu thang…); ngoài nhà trường ( những nơi xa dân cư, khu đất vắng vẻ, công viên, ngõ hẻm…); trên mạng Internet (Email, Yahoo, Facebook…); trên điện thoại di động. Thời gian diễn ra các vụ bạo lực là sau giờ học; giờ ra chơi; ngày nghỉ…
Hình thức thực hiện: Nói xấu, miệt thị, chửi thề, chia bè phái. Gửi thư, nhắn tin uy hiếp, bắt nạt, trấn lột đồ đồ đạt hoặc tiền bạc. Trên mạng Internet thì uy hiếp bằng hình ảnh, những thông tin mang tính bạo lực, đồi trụy. Dùng vũ lực như đấm, đá , tát, lột quần áo, quay clip các hành vi bạo lực và đưa lên mạng Internet.
Các phương tiện sử dụng như: Dao, mã tấu, kiếm, cây gậy, giày dép, dao lam, thư truyền tay, điện thoại di động, mạng Internet
II. NGUYÊN NHÂN
1. Nguyên nhân từ cá nhân học sinh
Sự phát triển mạnh về thể chất, dẫn đến sự thay đổi về mặt tâm lý, hưng phấn cao, các em muốn khẳng định vai trò của mình trong tập thể và xã hội, nhưng lại không biết thể hiện bằng cách nào, công thêm sự bồng bột, thiếu kiềm chế, do đó muốn dùng vũ lực như một cách thể hiện sự vượt trội của mình so với bạn bè. Học sinh không muốn học và thất bại trong việc học.
2. Nguyên nhân xuất phát từ gia đình
Gia đình chính là nơi hình thành cho các em nhân cách sống và cách ứng xử trong xã hội văn minh, nơi giáo dục cho các em những cảm nhận đầu tiên về quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên và giữa mỗi người với chính bản thân mình. Cho nên môi trường giáo dục gia đình không tốt sẽ tác động rất lớn đến hành vi bạo lực của các em.
Môi trường giáo dục gia đình không tốt là môi trường chẳng hạn như: Cha mẹ có thu nhập và học lực thấp; nghiện ngập hay phạm pháp; bạo lực trong gia đình; cha mẹ thiếu quan tâm hay không tạo được quan hệ tình cảm với con cái; kém khả năng kiểm soát con cái; kém tình thương yêu và nối kết trong gia đình; chức năng giáo dục trong gia đình kém; biện pháp giáo dục và kỷ luật không nhất quán, quá dễ dãi hay quá khắc nghiệt; cha mẹ ly thân hoặc ly hôn; cha mẹ có tiền án, tiền sự hoặc đang ngồi tù; gia đình vừa trải qua những cú sốc về tinh thần như mất người thân, kiện cáo, phá sản,…
3. Nguyên nhân xuất từ nhà trường
Sự quản lý giáo dục học sinh trong nhà trường còn lỏng lẻo, chưa sâu sát. Biện pháp kỷ luật của thầy cô và nhà trường không nhất quán, quá dễ dãi hay quá khắc nghiệt. Xử lý học sinh thiếu sự công bằng. Giáo viên thiếu quan tâm đến đời sống tâm lý, tình cảm của học sinh. Nhà trường, lớp học thiếu các gương tích cực trong đời sống và thiếu những hoạt động xã hội lành mạnh. Nhà trường không có mối liên hệ tích cực với gia đình học sinh cũng như các tổ chức xã hội khác; không có các hoạt động tham vấn học đường cần thiết.
4. Nguyên nhân xuất phát từ cộng đồng, xã hội và các phương tiện truyền thông
Với sự tác động của nền kinh tế thị trường, khoảng cách giàu nghèo giữa các gia đình và vùng miền ngày càng rõ nét, áp lực kinh tế dẫn đến sự giảm sút vai của gia đình đối với việc bảo vệ và chăm sóc con cái. Tình trạng bất bình đẳng về cơ hội phát triển của trẻ em giữa các vùng.
Chức năng kinh tế của gia đình đã lấn áp chức năng giáo dục con cái của các bậc cha mẹ và những người thân trong gia đình, làm sao nhãng việc chia sẻ tình cảm, giáo dục phòng tránh những nguy cơ tiêu cực của môi trường sống có thể ảnh hưởng đến con trẻ.
Bạo lực gia đình và bạo lực ngoài cộng đồng xã hội cũng tác động đến hành vi bạo lực của trẻ em Việt Nam.
Một sự tác động rất lớn là sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, trẻ em được tiếp cận với các trò chơi điện tử và mạng Internet từ khi còn rất nhỏ, từ đó dẫn đến các hiện tượng nghiện game online, nghiện Internet cũng như các trang mạng xã hội, ảnh hưởng từ các trò chơi mang tính bạo lực cao, các em bất chấp pháp luật, chuẩn mực đạo đức để được thỏa mãn “nhu cầu bạo lực” thông qua các trò chơi online, rời xa cuộc sống thực tìm đến thế ảo của Internet.
Các ấn phẩm báo chí, sách, truyện tranh, video clip, phim ảnh mang tính bạo lực cũng góp phần hình thành “nhu cầu bạo lực” của trẻ em Việt Nam.
III. HẬU QUẢ CỦA HÀNH VI BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG
1. Hậu quả đối với học sinh
* Về mặt thể xác: Các em có thể gặp các chấn thương trên cơ thể, nhiều hành vi bạo lực đã gây ra án mạng, làm mất đi vĩnh viễn cơ hội được sống, được học tập của chính mình và bạn bè.
* Về mặt tinh thần: Các em tham gia vào các hành vi bạo lực học đường, đặc biệt là các em “bị hại” thường có những biểu hiện rối nhiễu hành vi, ảnh hưởng đến học tập, lao động, năng khiếu, ước mơ, sở thích của bản thân. Các em mất tự tin khi đến trường, trở nên lầm lì, ít nói, luôn ở trong trạng thái lo lắng, việc ăn ngủ cũng gặp khó khăn, cơ thể suy nhược. Có em trở nên trầm cảm, tự ti, lo sợ và có những trường hợp đã tìm đến cái chết để giải thoát chính mình.
* Về học tập : Lơ là việc học, kết quả học tập sa sút, có những trường hợp bỏ học thường xuyên hoặc bỏ học vĩnh viễn.
2. Hậu quả đến với gia đình – nhà trường – xã hội
* Với gia đình: Cha mẹ, người thân gặp khó khăn trong việc hiểu con em mình, không biết nguyên nhân vì sao mà con em mình khác bình thường. Từ đó thường đưa ra những cách thức tìm hiểu làm tổn thương các em, tình cảm, hòa khí trong gia đình bị rạn nứt.
* Với nhà trường: Hành vi bạo lực học đường làm cho hoạt động giáo dục của nhà trường bị ảnh hưởng nghiêm trọng, thay vì tổ chức các hoạt động giáo dục đầy ý nghĩa thì nhà trường phải tổ chức các Hội đồng kỷ luật, các cuộc họp phụ huynh và học sinh để giải quyết các hệ quả của các em. Thầy cô, bạn bè lo lắng, mất tinh thần giảng dạy và học tập, tình đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau bị rạn nứt. Trường học trở thành “chiến trường” để các em “thể hiện mình”. Hơn thế, các hành vi bạo lực còn lôi kéo một bộ phận học sinh tham gia, làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới đạo đức học sinh và sự mô phạm của trường học.
* Với xã hội: Bạo lực học đường giống như những hồi chuông cảnh báo cho toàn xã hội về một bộ phận thế hệ trẻ đang “lệch lạc”, nó ảnh hưởng nghiêm trọng tới trật tự an toàn xã hội, đặc biệt là với thanh thiếu niên là lực lượng nòng cốt và thiết yếu của tương lai quốc gia. Biết bao nhiêu cuộc Hội thảo, các lực lượng xã hội phải tham gia để chung tay giải quyết vấn nạn bạo lực học đường, các đề tài, công trình nghiên cứu về vấn đề này cũng theo đó mà được triển khai.
IV. GIẢI PHÁP
Việc dẫn dắt định hướng cho học ở sinh lứa tuổi thanh thiếu niên trường THCS và THPT là rất cần thiết. Sự tác động từ ba môi trường giáo dục sẽ giúp các em nâng cao tầm hiểu biết và có khả năng tự giải quyết các vấn đề của bản thân.
1. Đối với xã hội
Các ngành, các cấp cần có sự phối hợp đồng bộ, chặt chẽ trong vấn đề quản lý, ngăn chặn có hiệu quả những hoạt động gây “ô nhiễm” môi trường xã hội.
2. Đối với gia đình
Trong gia đình, ông bà, cha mẹ là những người thầy đầu tiên của con em mình. Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên ảnh hưởng đến việc hình thành nhân cách của học sinh, có những tác động quan trọng đến thái độ, nhận thức, hành vi của học sinh khi các em bước tiếp vào môi trường giáo dục cộng đồng, đó là ở nhà trường và ngoài xã hội. Sẽ rất nguy hại nếu học sinh chịu ảnh hưởng từ một nền giáo dục khiếm khuyết của gia đình. Chính vì thế, người lớn trong mỗi gia đình cần phải có nhận thức đầy đủ và đúng đắn trách nhiệm của mình đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo nói chung và với con em mình nói riêng.
Trước hết, mỗi gia đình phải có trách nhiệm xây dựng môi trường giáo dục gia đình sao cho con em phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ. Các bậc phụ huynh phải chú trọng đến vấn đề nêu gương, tạo bầu không khí tâm lý thuận tiện, tạo mọi điều kiện để mọi thành viên trong gia đình san sẻ tình cảm với nhau.
Bên cạnh đó, gia đình cần phải luôn luôn, sẵn sàng hợp tác với nhà trường. Gia đình tích cực liên hệ với nhà trường thông qua giáo viên chủ nhiệm lớp, cung cấp thông tin về hoạt động tu dưỡng của con em mình ở gia đình cho nhà trường, cùng trao đổi với nhà trường để tìm giải pháp giải quyết những khó khăn vướng mắc trong vấn đề giáo dục học sinh.
3. Đối với nhà trường
Mỗi học sinh bước vào môi trường giáo dục ở nhà trường với một tâm thế khác nhau tùy theo ảnh hưởng của giáo dục gia đình đến các em.Vì vậy, nhà trường phải liên kết, phối hợp với gia đình làm sao cho có thể đảm bảo được tính thống nhất toàn vẹn của quá trình giáo dục, tạo được sự tác động đồng bộ đến việc hình thành và phát triển nhân cách của học sinh.
Ngoài ra, nhà trường cần quan tâm đầu tư cho công tác giáo dục đạo đức, lối sống, rèn luyện nhân cách cho học sinh. Mọi tổ chức, bộ phận, cá nhân trong nhà trường phải có sự phối hợp đồng bộ, cùng tham gia và phát huy vai trò, trách nhiệm của mình trong công tác giáo dục đạo đức cho học sinh.
* Vai trò của tổ chức đoàn thể:
Đoàn, Hội cần quan tâm đầu tư, tổ chức nhiều họat động tập thể, tạo điều kiện cho học sinh phát huy khả năng của mình.
Quan tâm xây dựng, bồi dưỡng lực lượng nòng cốt trong đoàn viên và hội viên.
* Vai trò của người thầy nói chung:
Bên cạnh nhiệm vụ truyền thụ tri thức, mỗi người thầy còn cần phải quan tâm, hiểu được các mong muốn của học sinh, cần thường xuyên dẫn dắt, định hướng cho các em trong các kỹ năng giao tiếp, ứng xử. Khi tiếp xúc với học sinh, người thầy cần gương mẫu, khéo léo, tế nhị . Cần chia sẻ, thông cảm và giúp đỡ kịp thời khi học sinh có những khủng hoảng về tinh thần cũng như vật chất . Hãy là bạn với học sinh nếu thấy cần thiết. Phải làm sao cho các em có lòng tin với người lớn, nhất là đối với cha mẹ, thầy cô.
* Vai trò của giáo viên chủ nhiệm:
Những rắc rối hay gặp ở tuổi học sinh THCS và THPT thường có liên quan tới vấn đề giao tiếp, ứng xử của các em hoặc liên quan tới khả năng làm chủ cảm xúc, làm chủ hành vi của bản thân mỗi học sinh. Do đó, hơn ai hết, giáo viên chủ nhiệm chính là người đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục, hỗ trợ, định hướng cho học sinh đi đúng đường. Giáo viên chủ nhiệm có thể giáo dục, hỗ trợ học sinh qua các cách như sau:
– Cần tạo cơ hội cho học sinh thi thố tài năng, gây cảm giác tự tin ở các em. Tuyệt đối nên tránh gây cho các em cảm giác là người vô dụng, thừa thãi mà hãy giao cho các em những nhiệm vụ cụ thể và yêu cầu vừa sức để các em có thể hoàn thành công việc.
– Cần có thái độ nhẹ nhàng, phân tích cụ thể đúng sai, phải trái trước những sai lầm của học sinh và phải để cho các em tận mắt thấy, tai nghe.
– Thể hiện tình yêu thương và sự quan tâm chân thành tới các em.
– Trò chuyện thân tình cùng các em, không nên nói chuyện theo kiểu bề trên với các em. Tránh ra những chỉ thị hay mệnh lệnh, chỉ nên đưa ra cho các em những gợi ý và lời khuyên.
– Luôn giữ mối liên hệ thông tin cởi mở thường xuyên trên tinh thần luôn biết lắng nghe và cho các em lời khuyên.
– Thông cảm, chia sẻ khi các em tỏ ra bất an và không hài lòng về một vấn đề nào đó, hướng dẫn các em tự ra quyết định.
– Sẵn sàng bỏ qua lỗi lầm của các em, hỗ trợ bằng cách đặt niềm tin vào các em và cho các em thấy rằng GVCN luôn tin tưởng vào sự thay đổi tốt của các em.
– Tránh sửa sai các em một cách thường xuyên hay “lên lớp” các em. Tránh trách mắng hay vạch ra sai lầm của các em trước mặt bạn bè khi các em mắc phải sai lầm; nên đưa ra những lời nhận xét tích cực và khen ngợi khi các em làm được việc tốt dù là việc nhỏ.
Ngoài ra, GVCN còn cần hỗ trợ cho học sinh một số kỹ năng cần thiết:
– Kỹ năng giao tiếp có hiệu quả.
– Kỹ năng đối phó với những cảm xúc tiêu cực.
– Kỹ năng ra quyết định.
– Kỹ năng chống lại những áp lực tiêu cực từ bạn bè.
Tóm lại, trong công tác giáo dục, rèn luyện nhân cách, kỹ năng sống cho học sinh, mỗi môi trường giáo dục: gia đình – nhà trường – xã hội cần phải có sự phối hợp đồng bộ. Đồng thời, mỗi môi trường giáo dục vừa nêu phải làm tốt vai trò giáo dục của mình. Xã hội cần phải được xây dựng một môi trường lành mạnh, an toàn cho học sinh. Gia đình phải xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, làm nền tảng cho học sinh bước tiếp vào môi trường giáo dục ở nhà trường. Nhà trường phải xây dựng, phát huy vai trò, vị trí của người thầy, vừa dạy chữ song song với việc dạy người cho học sinh. Có như thế mới đẩy lùi, ngăn chặn được vấn nạn bạo lực học đường.
