ĐỀN HÀN THUYÊN
XÃ LAI HẠ, HUYỆN LƯƠNG TÀI, TỈNH BẮC NINH
GIỚI THIỆU ĐỀN HÀN THUYÊN
Đền thờ Hàn Thuyên hiện nằm trên khu đất rộng thuộc khu vực Đồng Bến ở phía Tây Bắc làng Lai Hạ, xã Lai Hạ, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh (xưa thuộc tổng Lại Thượng, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương, cuối thời Nguyễn sáp nhập vào huyện Lang Tài, phủ Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).
Di tích là nơi thờ phụng và tưởng niệm sâu sắc về danh nhân khoa bảng Hàn Thuyên, “ông tổ của văn Nôm” và nổi tiếng với bài thơ đuổi cá sấu vào thời Trần. Di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia, quyết định số 1568/QĐ-BT, ngày 20/4/1995.
Theo các tài liệu lịch sử, Hàn Thuyên tên thật là Nguyễn Thuyên, sinh ngày 15.2, mất ngày 17.5 (hiện chưa rõ năm sinh và năm mất). Ông là cháu nội cụ Nguyễn Dương. Cụ Nguyễn Dương là võ cử làm quan thời nhà Lý được phong Thái Bảo – Quận công. Năm 1151, cụ Nguyễn Dương bị gian thần hãm hại, nên con cháu cụ (trong đó có Nguyễn Thuyên) phải sống ẩn dật. Năm Đinh Tỵ 1248, nhà Trần mở khoa thi Đại Tỵ lấy Đại học sĩ, Nguyễn Thuyên tham gia và đỗ Tiến sĩ, làm quan đến chức Hình bộ Thượng thư.
.png)
Một trong những đóng góp lớn nhất của Hàn Thuyên với quê hương, đất nước chính là việc phát triển chữ Nôm. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vì ông là người đầu tiên biết làm thơ phú bằng quốc âm, nên có thể coi là ông tổ của văn Nôm. Và có lẽ cũng vì ông là người đầu tiên dùng luật thơ Đường làm thơ Nôm nên đời sau gọi thơ Nôm theo Đường luật là Hàn luật (Hàn: Hàn Thuyên) để ghi lại công trạng này của ông. Tập thơ nổi tiếng của Hàn Thuyên là “Phi sa giản tập”, tiếc rằng đã thất truyền.
Công lao to lớn nữa của Hàn Thuyên là việc làm thơ đuổi được cá sấu. Theo Việt sử cương mục, tháng 8 năm Thiệu Bảo thứ 4 (1282), đời Trần Nhân Tông, Nguyễn Thuyên đang là Hình bộ Thượng thư, theo vua đến sông Phú Lương (nhà nghiên cứu Dương Đình Khuê, Dương Quảng Hàm cho là sông Hồng hiện nay nhưng cũng có ý kiến cho rằng là sông Lô) thì gặp cá sấu nổi lên trước thuyền. Vua sai ông làm bài văn vứt xuống sông và cá sấu bỏ đi. Vua Trần cho việc này giống Hàn Dũ bên Trung Hoa nên ban cho ông họ Hàn. Bài thơ này về sau được một số người nhắc đến vì ngoài việc sử dụng chữ Nôm khá thành thạo còn có nội dung tràn đầy tinh thần tự tôn dân tộc. Hiện, tại đền thờ của ông ở Lai Hạ vẫn treo bài thơ này.
Truyền khẩu ở địa phương còn cho biết: sau khi Hàn Thuyên làm bài văn tế đuổi được cá sấu trên sông Phù Lương, về triều, vua Trần có hỏi ý ông muốn được ban thưởng gì? Hàn Thuyên mỉm cười và bảo: Đời ông sống thanh bạch đã quen, không màng gì đến vàng bạc châu báu. Nhưng dân làng ông, vốn làm nghề chài lưới cuộc sống còn nhiều khó khăn, vì thế ông đã xin nhà vua ban cho dân làng Lai Hạ được đặc ân đánh bắt cá trên một khúc sông. Vua nghe xong khen ông là người nhân nghĩa nên đã ân chuẩn cho dân làng được độc quyền đánh bắt cá ở một khúc sông lớn trên dòng sông Đuống và không phải đóng bất cứ một khoản phí nào. Vì thế người làng ông xưa có câu: “Đại giang là của Đông Giàng/ Tiểu giang là của riêng làng Lai ta”.
Hiện nay Đền thờ Hàn Thuyên toạ lạc trên khu đất rộng trên 20.000m2 thuộc khu Đồng Bến ở phía Bắc làng Lai Hạ, xung quanh là những cánh đồng lúa màu quanh năm xanh tốt. Cho đến nay, chưa có tài liệu nào cho biết chính xác Đền được xây dựng từ bao giờ, truyền khẩu ở địa phương cho biết: Khi về hưu, Hàn Thuyên trở lại quê nhà (làng Lai Hạ) sinh sống, ông cho xây một ngôi nhà lớn theo kiểu “nội công ngoại quốc” vượt quá quy định của triều đình. Việc đến tai một số kẻ nịnh thần trong triều và nhà vua. Vua lập tức phái quan khâm sai đến để tìm hiểu thực hư. Hàn Thuyên biết trước nên đã cho người chuyển tượng Phật ở chùa làng bên về thờ tại nhà. Khi quan khâm sai đến, ông nói rằng đó là nơi thờ Phật tại gia, nên thoát được kiếp nạn. Sau khi Hàn Thuyên qua đời, họ hàng, làng xóm đã “hoá gia vi từ” (biến nhà thành đền) để thờ phụng và tôn vinh công đức của ông.
Trải qua trên 700 năm tồn tại, chiến tranh và thiên nhiên tàn phá, di tích không còn giữ được kiến trúc ban đầu mà đã qua nhiều lần tu bổ tôn tạo. Đặc biệt là trong kháng chiến chống Pháp, di tích đã bị phá huỷ nặng nề, chỉ còn lại mấy gian nhà nhỏ. Năm 1993, với truyền thống uống nước nhớ nguồn, nhân dân địa phương đã cùng nhau công đức tiền của để tu bổ đền gồm 5 gian tiền tế và 2 gian hậu cung, kết cấu kiến trúc đơn giản quá giang kèo kìm. Năm 2010, cùng với sự hỗ trợ của Nhà nước (50 triệu đồng), chính quyền và nhân dân địa phương đã huy động nguồn vốn đại trùng tu ngôi đền với quy mô lớn, kiến trúc kiểu chữ đinh gồm 3 gian 2 chái tiền tế và 2 gian hậu cung, đáng tiếc bộ khung bằng chất liệu bê tông cốt thép chứ không phải là vật liệu gỗ truyền thống. Năm 2011, UBND tỉnh Bắc Ninh tiếp tục hỗ trợ di tích 200 triệu đồng để làm nhà bia và một số hạng mục phụ trợ, tạo cho di tích có diện mạo khá khang trang.
Theo các tư liệu lịch sử, Hàn Thuyên tên thật là Nguyễn Thuyên (đỗ Thái học sinh khoa Đinh Mùi năm 1247). Do có công trừ nạn cá sấu bằng thơ Nôm vua Trần Nhân Tông cho việc ấy giống như Hàn Dũ nhà Đường nên đổi cho ông sang họ Hàn.
Tương truyền công trình tín ngưỡng này khởi thủy là nơi ở lúc sinh thời của ông sau đó hóa gia vi từ (biến nhà thành đền). Khi ông mất dân làng chuyển thành đền để thờ phụng ông. Cùng với thời gian đền đã trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, đợt trùng tu lớn gần đây nhất vào năm 2010.
Quy mô của ngôi đền hiện nay là một tòa có mặt bằng kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm: Tiền tế 5 gian và Hậu cung 2 gian.
Các di vật có giá trị ở đền gồm 23 tấm bia đá dựng khắc vào hai thời Lê – Nguyễn, trong đó có 4 bia của Chùa, 11 bia nói về các Giáp, họ và 8 bia của Đình. Tại di tích còn bảo lưu mmột số hiện vật quí, như: nghê đá, tượng Hàn Thuyên ở tư thế ngồi, một tay cầm bút, một tay cầm sách dáng vẻ thư thái nho nhã, đầu đội mũ cánh chuồn. Phía trước là bài vị bằng đá khắc 13 chữ Hán “Binh bộ Thượng thư ngự tứ tính tự Hàn tướng công tiên sinh”, hoành phi, câu đối, bài văn tế cá sấu khắc chữ Hán… Đặc biệt là cuốn thư lớn đề 3 chữ Hán “Thiên Mỗ tự” và những viên gạch thời Trần phát hiện dưới lòng đất trong đợt tu sửa đền những năm cuối thế kỷ XX là những di vật minh chứng cho thời gian khởi thủy và tồn tại của ngôi đền.
Hàng năm, vào ngày 17 tháng 5 âm lịch, nhân dân địa phương tổ chức lễ giỗ danh nhân Hàn Thuyên tại đền, nhằm tôn vinh, tưởng nhớ vị danh nhân khoa bảng tiêu biểu của quê hương, góp phần giáo dục về truyền thống khoa bảng hiếu học cho thế hệ hôm nay và mai sau.
Đền thờ Hàn Thuyên được Bộ VHTT xếp hạng là di tích lịch sử, Quyết định số 1568 – VH/QĐ, ngày 20/4/1995.
