Trong khi viết, người cầm bút không chỉ mắc lỗi chính tả khi sử dụng từ ngữ, mà còn với cả vận dụng thành ngữ, tục ngữ. Sau đây là một số trường hợp điển hình:
1-“Tán gia bại sản”, không phải “Táng gia bại sản”
Phải viết là Tán gia bại sản, vì tán 散 là từ gốc Hán, có nghĩa là tiêu tan, mất mát. Tán gia bại sản 散家敗產 = gia sản, tài sản tiêu tan hết.
Thành ngữ Tán gia bại sản chỉ thấy xuất hiện trong tiếng Việt. Tuy nhiên gốc Hán của Tán gia bại sản là một số dị bản đồng nghĩa như Khuynh gia bại sản – 傾家敗產 (chữ khuynh 傾 ở đây có nghĩa là hết, khánh kiệt); Khuynh gia đãng sản 傾家蕩產 (chữ đãng 蕩 có nghĩa là tiêu tán, tan hoang); Đãng sản khuynh gia 蕩產傾家; Khuynh gia kiệt sản 傾家竭產 (chữ kiệt 竭 ở đây có nghĩa là hết). Còn táng gia 葬家 (hay táng sư 葬師), lại có nghĩa là thầy địa lý, thầy phong thủy (chọn huyệt cất mồ mả).
2- “Táng tận lương tâm”, không phải “Tán tận lương tâm”
Phải viết là Táng tận lương tâm mới đúng, vì táng 喪 ở đây có nghĩa là mất, đánh mất. Táng tận lương tâm 喪盡良心 có gốc Hán là Táng tận thiên lương 喪盡天良, chỉ kẻ không còn nhân tính, hung tàn độc ác đến cực điểm. (Chữ “thiên lương” đồng nghĩa với “lương tâm”, chỉ cái tính thiện tự nhiên của con người).
3- “Sẩy đàn tan nghé”, không phải “Xẩy đàn tan nghé”
Liên quan đến sẩy và xẩy, một số từ ngữ thường bị lẫn lộn, dẫn đến sai chính tả như sẩy chân viết thành xẩy chân; Sẩy đàn tan nghé viết thành Xẩy đàn tan nghé; Sẩy nhà ra thất nghiệp viết thành Xẩy nhà ra thất nghiệp,…
Xẩy (hay xảy) là dùng trong xảy ra (sự việc), khác với sẩy/sảy/sểnh nghĩa là mất mát, rơi rụng, lỡ hụt, lìa tan… Ví dụ Sẩy vai xuống cánh tay (Người này thiệt thì người kia được, không mất đi đâu; thường nói về trường hợp giữa hai người có quan hệ thân thuộc, đồng nghĩa Lọt sàng xuống nia); Sẩy miệng, buột lời (Lỡ miệng nói ra điều không nên nói, và không kịp vợi lại được); Sẩy chân còn hơn sẩy miệng; Sẩy chân đỡ được, sẩy miệng không đỡ được (Lời nói hớ hênh, thiếu cân nhắc gây hậu quả nặng nề, không rút lại được); Sẩy cha còn chú, sẩy mẹ bú dì (Cha mẹ mất rồi thì người thân thiết nhất có thể nhờ cậy được là em trai bố, em gái mẹ); Con cá sẩy là con cá to (Người ta thường có tâm lý tiếc của, coi giá trị của những thứ mất mát lớn hơn thực tế); Sẩy đàn tan nghé (Ví hoàn cảnh gia đình bị chia lìa, tan tác mỗi người một nơi),…
4- “Chia năm xẻ bảy” và “chia năm sẻ bảy”
Nếu dùng với ý bị chia xẻ ra thành nhiều phần quá nhỏ, thì phải viết là Chia năm xẻ bảy; ví dụ “(…) đống lúa gặt về vàng chói giữa sân bị chia năm xẻ bảy, phần đóng tô, phần trả nợ lãi”. (Phan Tứ). “Xẻ” trong trường hợp này có nghĩa là chia thành nhiều phần làm cho không còn nguyên là một khối nữa. Tuy nhiên, nếu dùng với ý phải chia cho, san sẻ cho nhiều người khác cùng hưởng, thì lại có thể dùng “Chia năm sẻ bảy”.
5- “Chia ngọt sẻ bùi”, không phải “chia ngọt xẻ bùi”
Phải viết Chia ngọt sẻ bùi, mới đúng. “Sẻ” ở đây có nghĩa là san sẻ, chia cho, lấy ra một phần (thường dùng khi chỉ sự cùng chung hưởng) đem cho người khác. Như: Sẻ gánh nặng cho nhau ~ Thương nhau, chia củ sắn lùi, Bát cơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng – Tố Hữu); Hai người như đã trở thành đôi bạn tâm giao cùng nhau chia ngọt sẻ bùi (Mạnh Phú Tư).
Như vậy, khi sử dụng thành ngữ, tục ngữ, người cầm bút phải nắm được nghĩa của những từ mà khi phát âm gần giống nhau (về âm hoặc vần), nhưng nghĩa lại khác nhau, để viết cho đúng chính tả.
Mẫn Nông (CTV)
