Nghiên cứu thực tế (NCTT) trong chương trình Trung cấp lý luận chính trị do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh ban hành là một nội dung học tập bắt buộc, có vai trò then chốt trong việc gắn kết lý luận với thực tiễn và giữa nhà trường với cơ sở. Đây không chỉ là yêu cầu về mặt chương trình mà còn là phương pháp đào tạo đặc thù, giúp học viên củng cố kiến thức lý luận, rèn luyện tư duy, hình thành bản lĩnh chính trị và nâng cao năng lực phân tích, đánh giá thực tiễn. Thông qua NCTT, học viên trực tiếp khảo sát tình hình kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh và công tác xây dựng Đảng, chính quyền, từ đó vận dụng kiến thức lý luận vào đánh giá, giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Mục tiêu của bài viết này là phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng bài thu hoạch NCTT, khắc phục những hạn chế, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ của Nhà trường trong giai đoạn hiện nay.
1. Thực trạng hoạt động nghiên cứu thực tế và bài thu hoạch của các lớp Trung cấp lý luận chính trị
Trong chương trình đào tạo Trung cấp lý luận chính trị (LLCT) hiện nay, hoạt động nghiên cứu thực tế (NCTT) là một nội dung bắt buộc, được quy định rõ trong Quy chế quản lý đào tạo của trường chính trị tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, ban hành kèm theo Quyết định số 6468-QĐ/HVCTQG ngày 21/12/2021 của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Theo đó, NCTT là một khâu quan trọng trong quy trình đào tạo, nhằm giúp học viên gắn lý luận với thực tiễn, củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng nghiên cứu, phân tích và vận dụng lý luận vào giải quyết các vấn đề cụ thể của địa phương, cơ sở.
Kết thúc mỗi đợt nghiên cứu thực tế, mỗi học viên phải viết một bài thu hoạch (viết tay từ 10 đến 15 trang, một mặt trên khổ giấy A4) theo nội dung chương trình quy định. Học viên phải nộp bài thu hoạch về Phòng Quản lý đào tạo và Nghiên cứu khoa học (QLĐT & NCKH) trong thời gian 05 ngày kể từ khi kết thúc chuyến nghiên cứu thực tế. Đây là căn cứ quan trọng để Nhà trường đánh giá kết quả và chất lượng của hoạt động nghiên cứu thực tế của từng học viên, đồng thời là tiêu chí để tổng kết, xếp loại khóa học.
Trong những năm gần đây, hoạt động NCTT và viết bài thu hoạch tại Trường Chính trị Hoàng Văn Thụ tỉnh Lạng Sơn được tổ chức nghiêm túc, bài bản. Học viên được tổ chức đi nghiên cứu thực tế tại các xã, phường trong tỉnh và một số địa phương ngoài tỉnh nhằm mở rộng phạm vi nhận thức, quan sát đa dạng hơn về thực tiễn công tác xây dựng Đảng, hệ thống chính trị, phát triển kinh tế – xã hội ở cơ sở. Sau mỗi chuyến đi, học viên cơ bản chấp hành đúng quy định về thời hạn và hình thức bài thu hoạch, nhiều bài được đầu tư công phu, có chất lượng tốt. Một số học viên in màu ảnh minh họa, bổ sung tư liệu phong phú, có sự liên hệ sâu sắc với thực tiễn công tác của bản thân, từ đó bài viết có tính thuyết phục cao.
Nhìn chung, chất lượng các bài thu hoạch nghiên cứu thực tế của học viên những năm gần đây đã có chuyển biến tích cực. Theo thống kê sơ bộ, tỷ lệ bài thu hoạch được đánh giá khá, giỏi đạt trên 90%, thể hiện tinh thần nghiêm túc của phần lớn học viên trong việc thực hiện nhiệm vụ học tập và nghiên cứu.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn một số hạn chế cần được nhìn nhận thẳng thắn: Một số bài thu hoạch chưa phản ánh sát thực tiễn, nội dung còn chung chung, thiếu phân tích, liên hệ cụ thể; phần đánh giá, kiến nghị còn sơ sài, thiếu tính sáng tạo; Tình trạng sao chép bài thu hoạch giữa các học viên vẫn còn xảy ra, thậm chí có trường hợp học viên nhờ người khác chép hộ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tính trung thực và chất lượng đánh giá kết quả học tập; Việc chấm điểm, nhận xét, đánh giá bài thu hoạch đôi khi còn tâm lý nể nang, tạo điều kiện; chưa có biện pháp xử lý nghiêm minh đối với những trường hợp vi phạm quy định.
Những hạn chế trên xuất phát từ một số nguyên nhân chủ yếu sau:
– Một bộ phận học viên chưa nhận thức đúng đắn về vai trò, ý nghĩa của việc viết bài thu hoạch thực tế, xem đây chỉ là một hình thức bắt buộc để hoàn thành khóa học, chưa coi trọng giá trị rèn luyện tư duy và kỹ năng nghiên cứu.
– Nhiều học viên chưa đầu tư thời gian, công sức và tâm huyết cho việc viết bài thu hoạch; việc sưu tầm tư liệu, phân tích và trình bày còn sơ sài, sao chép máy móc, dẫn đến chất lượng bài viết chưa cao.
– Việc lựa chọn chủ đề bài thu hoạch còn trùng lặp, chưa gắn kết chặt chẽ với vị trí công tác, chức danh, lĩnh vực chuyên môn của từng học viên, khiến bài viết thiếu tính thực tiễn và chiều sâu.
– Công tác hướng dẫn, quản lý và giám sát hoạt động nghiên cứu thực tế của giảng viên hướng dẫn đôi khi còn hình thức, chưa thật sự sâu sát, chưa phát huy hết vai trò định hướng, giúp học viên biết cách tiếp cận vấn đề, thu thập và xử lý thông tin thực tế .
2. Một số giải pháp nâng cao chất lượng bài thu hoạch của các lớp Trung cấp lý luận chính trị
Một là, nâng cao nhận thức của học viên về ý nghĩa và tầm quan trọng của hoạt động nghiên cứu thực tế và viết bài thu hoạch.
Trước hết, cần tăng cường công tác giáo dục, quán triệt cho học viên nhận thức rõ vai trò, ý nghĩa của hoạt động NCTT trong chương trình Trung cấp LLCT. Đây không chỉ là một yêu cầu bắt buộc mang tính hình thức, mà là cơ hội để học viên củng cố kiến thức lý luận, mở rộng hiểu biết thực tiễn, rèn luyện kỹ năng điều tra, tổng hợp, phân tích và đánh giá vấn đề.
Học viên các lớp học cần dành thời lượng phù hợp để giảng viên hướng dẫn NCTT phổ biến, trao đổi cụ thể về mục tiêu, yêu cầu, phương pháp, nội dung, quy trình thực hiện bài thu hoạch. Qua đó giúp học viên thấy rõ: nếu đầu tư nghiêm túc, bài thu hoạch không chỉ là minh chứng cho kết quả học tập mà còn là tài liệu tham khảo quý giá phục vụ công tác thực tiễn tại cơ sở sau này.
Hai là, đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động nghiên cứu thực tế.
Để bài thu hoạch đạt chất lượng, hoạt động NCTT cần được đổi mới cả về nội dung và hình thức. Việc lựa chọn địa điểm nghiên cứu cần bảo đảm tính đa dạng, phong phú, phản ánh được nhiều khía cạnh của đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội ở cơ sở; ưu tiên các mô hình mới, cách làm hay, điển hình tiên tiến trong công tác xây dựng Đảng, phát triển kinh tế – xã hội, cải cách hành chính, thực hiện dân chủ ở cơ sở…
Trước mỗi chuyến đi, Nhà trường và giảng viên hướng dẫn cần xây dựng kế hoạch nghiên cứu cụ thể, xác định rõ mục tiêu, yêu cầu, nội dung trọng tâm, phương pháp thu thập thông tin, ghi chép và tổng hợp tài liệu. Học viên được giao nhiệm vụ cá nhân và nhóm, qua đó mỗi người có điều kiện chủ động lựa chọn chủ đề, quan sát, ghi chép và phân tích vấn đề phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mình.
Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa hình thức tổ chức: có thể kết hợp nghiên cứu thực tế trong tỉnh với nghiên cứu ngoài tỉnh, kết hợp tham quan mô hình điển hình với tọa đàm, trao đổi kinh nghiệm tại địa phương. Việc này giúp học viên có cái nhìn rộng mở, so sánh, đối chiếu và rút ra được những nhận xét, bài học kinh nghiệm sâu sắc hơn.
Ba là, phát huy vai trò, trách nhiệm của giảng viên hướng dẫn NCTT.
Giảng viên hướng dẫn NCTT có vai trò quyết định đến chất lượng bài thu hoạch. Do vậy, cần phát huy đầy đủ vai trò định hướng, đồng hành và đánh giá của đội ngũ giảng viên hướng dẫn NCTT. Giảng viên cần chủ động phối hợp với Phòng QLĐT & NCKH trong việc lựa chọn địa điểm, nội dung nghiên cứu; xây dựng đề cương hướng dẫn cụ thể cho học viên, bao gồm: mục tiêu, yêu cầu, nội dung, cấu trúc và tiêu chí đánh giá bài thu hoạch.
Trong quá trình đi cơ sở, giảng viên hướng dẫn NCTT cần bám sát đoàn, trực tiếp hướng dẫn học viên cách thu thập thông tin, phỏng vấn, xử lý dữ liệu, đồng thời định hướng cách liên hệ giữa thực tiễn cơ sở với các chuyên đề lý luận đã học. Sau khi kết thúc đợt nghiên cứu, giảng viên cần tổ chức buổi sinh hoạt tổng kết, rút kinh nghiệm, trao đổi về những vấn đề học viên còn vướng mắc trong quá trình viết bài.
Bốn là, tăng cường công tác quản lý, hướng dẫn và kiểm tra, đánh giá bài thu hoạch.
Phòng QLĐT & NCKH cần ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể, thống nhất về quy trình viết, nộp và chấm bài thu hoạch nghiên cứu thực tế; trong đó quy định rõ yêu cầu về hình thức, nội dung, tiêu chí chấm điểm và xử lý vi phạm. Đặc biệt, phải kiểm soát chặt chẽ hiện tượng sao chép, nhờ người khác viết hộ – một biểu hiện tiêu cực làm giảm chất lượng đào tạo.
Nhà trường có thể áp dụng phần mềm phát hiện trùng lặp nội dung, hoặc quy định rõ trách nhiệm xác nhận của giảng viên hướng dẫn đối với từng bài thu hoạch. Những trường hợp vi phạm cần được xử lý nghiêm túc, công khai, đảm bảo tính răn đe và giáo dục.
Trong khâu đánh giá, cần phát huy vai trò của Hội đồng chấm bài thu hoạch, bao gồm các giảng viên có kinh nghiệm, có trình độ chuyên môn vững. Việc chấm điểm phải dựa trên các tiêu chí cụ thể: nội dung phù hợp thực tế, có phân tích, đánh giá, liên hệ lý luận, hình thức trình bày đúng quy định, thể hiện tinh thần nghiêm túc, sáng tạo của người học. Hạn chế tình trạng “chấm nể nang”, “cào bằng điểm” gây mất công bằng trong đánh giá.
Năm là, đổi mới hướng dẫn kỹ năng viết bài thu hoạch nghiên cứu thực tế cho học viên
Nhà trường cần đưa nội dung hướng dẫn kỹ năng viết bài thu hoạch NCTT thành một hoạt động bắt buộc trước mỗi đợt đi cơ sở. Giảng viên hướng dẫn cần giới thiệu cho học viên cách xác định chủ đề, cách thu thập và xử lý thông tin, cách bố cục bài viết, trích dẫn, minh họa bằng tư liệu thực tế, ảnh chụp, bảng biểu. Việc này giúp học viên hình thành kỹ năng khoa học, tránh sao chép, đồng thời phát triển tư duy phản biện và khả năng tổng hợp.
Khuyến khích học viên đưa những hình ảnh, số liệu, dẫn chứng thực tế vào bài thu hoạch, qua đó thể hiện tính công phu, sáng tạo và nghiêm túc. Bên cạnh đó, nên tạo diễn đàn trao đổi kinh nghiệm viết bài thu hoạch giữa các lớp, chia sẻ những bài viết tiêu biểu để học viên học hỏi, rút kinh nghiệm.
Sáu là, nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan trong tổ chức và quản lý hoạt động nghiên cứu thực tế.
Để hoạt động NCTT thực sự hiệu quả, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị trong nhà trường: Phòng QLĐT & NCKH, các khoa chuyên môn, giảng viên hướng dẫn và học viên các lớp Trung cấp LLCT. Mỗi bên phải nhận thức rõ trách nhiệm của mình trong tổ chức, quản lý và đánh giá.
Phòng QLĐT & NCKH cần làm tốt vai trò tham mưu cho lãnh đạo trường trong công tác xây dựng kế hoạch, phân công giảng viên, theo dõi và tổng kết. Các khoa chuyên môn cần phối hợp hướng dẫn học viên lựa chọn chủ đề phù hợp với nội dung lý luận đã học. Giảng viên hướng dẫn phải thể hiện tinh thần trách nhiệm, tận tâm trong đồng hành và hỗ trợ học viên. Còn bản thân học viên phải tự giác, trung thực, sáng tạo và cầu thị, coi đây là cơ hội rèn luyện, trưởng thành cả về nhận thức chính trị và năng lực thực tiễn.
Như vậy, nâng cao chất lượng bài thu hoạch nghiên cứu thực tế của các lớp Trung cấp lý luận chính trị không chỉ là yêu cầu cần thiết mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong tiến trình đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo của các trường chính trị tỉnh, thành phố nói chung và Trường Chính trị Hoàng Văn Thụ, tỉnh Lạng Sơn nói riêng. Khi được tổ chức đồng bộ, có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận trong nhà trường, hoạt động nghiên cứu thực tế và bài thu hoạch sẽ thực sự trở thành cầu nối hiệu quả giữa lý luận và thực tiễn, góp phần hình thành đội ngũ cán bộ có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy khoa học sắc bén và phong cách công tác gần dân, sát cơ sở. Đáng chú ý, các giải pháp được đề xuất không chỉ phù hợp với điều kiện thực tiễn của Trường Chính trị Hoàng Văn Thụ mà còn có thể vận dụng linh hoạt tại các trường chính trị khác, qua đó tạo sự thống nhất và đồng bộ trong nâng cao chất lượng đào tạo lý luận chính trị trên phạm vi toàn quốc.
ThS. Nguyễn Thanh Xuân
