Biến đổi khí hậu, được Liên Hợp Quốc định nghĩa là “sự thay đổi dài hạn về nhiệt độ và các mô hình thời tiết” do các hoạt động của con người, chẳng hạn như đốt nhiên liệu hóa thạch từ thời kỳ công nghiệp, đã dẫn đến những biến đổi sâu sắc và kéo dài đối với môi trường, cũng như sức khỏe của Trái Đất và nhân loại (1). Kể từ khi bắt đầu cuộc Cách mạng Công nghiệp, việc phát thải khí nhà kính gia tăng không ngừng, chủ yếu do hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch, đã làm nồng độ khí carbon dioxide và các loại khí nhà kính khác tăng lên, kéo theo sự gia tăng của nhiệt độ trung bình toàn cầu. Nhiệt độ tăng đã dẫn đến mực nước biển dâng cao, các sự kiện thời tiết khắc nghiệt, bao gồm lũ lụt, sóng nhiệt kéo dài và nghiêm trọng hơn cũng như hạn hán ngày càng tồi tệ. Những thay đổi trong môi trường và thời tiết đã dẫn đến một loạt các kết quả bất lợi bao gồm:
- Tăng tỷ lệ tử vong và bệnh tật do say nắng
- Suy dinh dưỡng do mất mùa và mất an ninh lương thực
- Cháy rừng khiến con người phải tiếp xúc với mức độ ô nhiễm không khí gia tăng
- Sự di dời của các cộng đồng, tình trạng di cư và xung đột dân sự liên quan đến những biến động kinh tế nghiêm trọng
Việc con người phải đối mặt và chịu những hậu quả nghiêm trọng do các mối đe dọa này sẽ tạo áp lực ngày càng lớn lên cơ sở hạ tầng cộng đồng và hệ thống y tế để ứng phó một cách hiệu quả. Các cá nhân và cộng đồng có nguồn lực kinh tế xã hội hạn chế nhất sẽ là những đối tượng chịu rủi ro cao nhất trước các tác động môi trường do biến đổi khí hậu gây ra.
Những nỗ lực nhằm giảm thiểu thiệt hại thông qua cắt giảm dần việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch cho đến nay vẫn chưa đạt được hiệu quả trong việc kiềm chế nhiệt độ toàn cầu. Do đó, dự kiến sự thay đổi nhiệt độ này sẽ tiếp tục làm suy thoái môi trường, khiến con người phải đối mặt với những tác động bất lợi đối với sức khỏe.
Những tác động đã biết và tiềm ẩn đối với sức khỏe con người do biến đổi khí hậu bao gồm các nguy cơ tâm lý, bệnh tim mạch, bệnh thận, các bệnh lý hô hấp và dị ứng, rối loạn hệ miễn dịch, cùng với nguy cơ gia tăng dễ mắc các bệnh truyền nhiễm. Các biện pháp thích ứng phù hợp có thể giúp hạn chế nguy cơ đối với sức khỏe con người, đặc biệt là đối với những cá nhân có mức độ dễ tổn thương cao nhất.
Các tác động cụ thể của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe con người
Tác động tâm lý:
Có lẽ tác động quan trọng nhất của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe con người là về mặt tâm lý. Con người có thể trải qua tình trạng lo âu, trầm cảm, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và suy giảm nhận thức do những tác động liên quan đến khí hậu, gây ra sự gián đoạn xã hội nghiêm trọng, thiếu hụt lương thực và nước sạch, cũng như sự di dời địa lý của các cá nhân và cộng đồng. Những cá nhân mắc các bệnh tâm thần từ trước có thể khiến bệnh trở nặng hơn do căng thẳng gia tăng và gián đoạn trong dịch vụ y tế, xuất phát từ việc hạn chế tiếp cận thuốc men và các chuyên gia y tế (2,3).
Bệnh tim mạch:
Các tác động đối với sức khỏe tim mạch có thể xảy ra do nhiệt độ quá cao trong các đợt nắng nóng, khi nỗ lực làm mát cơ thể dẫn đến nhịp tim tăng cao, nhu cầu oxy cho cơ tim tăng, và tiềm ẩn nguy cơ thiếu máu cơ tim cũng như suy tim. Việc sử dụng thuốc chẹn beta và lợi tiểu có thể làm thay đổi huyết động học tim mạch và thận, hạn chế các cơ chế thích ứng của cơ thể khi bệnh nhân tiếp xúc với nhiệt độ cao cấp tính. Tiếp xúc với khói cháy rừng, dẫn đến hít phải các hạt bụi mịn (PM), có thể gây viêm toàn thân, từ đó dẫn đến viêm mạch máu, hình thành cục máu đông và thiếu máu cục bộ. Dữ liệu dịch tễ học cho thấy những người tiếp xúc với các đám cháy rừng lớn có nguy cơ gia tăng tử vong đột ngột và nhồi máu cơ tim (4, 5).
Bệnh hô hấp và dị ứng:
Việc tăng tiếp xúc với bụi mịn (PM), đặc biệt là các hạt bụi siêu mịn (PM2.5, PM10) do khói cháy rừng và ô nhiễm công nghiệp, có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý phổi tiềm ẩn như hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Các chất gây dị ứng trong không khí, như cây cỏ dại ragweed, hiện xuất hiện ở nhiều khu vực địa lý rộng hơn do nhiệt độ ấm hơn, thúc đẩy sự phát triển và tăng khả năng gây dị ứng của chúng. Ở những người dễ bị tổn thương (ví dụ: những người sống gần các khu công nghiệp), sự kết hợp giữa khả năng gây dị ứng tăng lên và tiếp xúc với ô nhiễm không khí có thể làm tăng nguy cơ phát triển bệnh hen suyễn, cơn hen suyễn bùng phát và các rối loạn hô hấp khác (6).
Bệnh thận:
Tiếp xúc với nhiệt độ quá cao có thể dẫn đến suy thận cấp do mất nước. Ở những người tiếp xúc lâu dài với nhiệt độ cao (ví dụ: công nhân nông trại), nhiệt độ cực đoan có thể góp phần gây suy thận mạn không rõ nguyên nhân (trước đây được gọi là bệnh thận Trung Mỹ, đặt theo tên vì tỷ lệ mắc cao được ghi nhận ở công nhân nông nghiệp tại Trung Mỹ). Sự gián đoạn dịch vụ lọc máu và chăm sóc y tế do các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể dẫn đến tỷ lệ nhập viện và tử vong cao hơn, đồng thời làm chậm quá trình ghép thận (7,8).
Bệnh miễn dịch:
Các tác động của môi trường đến hệ miễn dịch liên quan đến biến đổi khí hậu vẫn chưa được hiểu rõ; tuy nhiên, các bằng chứng mới nổi cho thấy ô nhiễm, căng thẳng do nhiệt và tiếp xúc với các mầm bệnh có thể làm mất tính toàn vẹn của biểu mô và niêm mạc ruột, gây ra một chuỗi phản ứng viêm dẫn đến các bệnh tự miễn. Tiếp xúc với môi trường có thể gây ra những thay đổi ở hệ miễn dịch, dẫn đến các bệnh tự miễn mới phát sinh hoặc có thể làm bùng phát các bệnh đã có từ trước. Hiểu được mối quan hệ thời gian giữa sự tiếp xúc và tác động miễn dịch là một thách thức; bằng chứng dịch tễ học gần đây đã cho thấy mối liên quan giữa sự phát triển của viêm khớp dạng thấp và phơi nhiễm với PM và nitơ oxit do cháy rừng (9,10).
Bệnh truyền nhiễm:
Nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng tăng lên có thể liên quan đến sự di chuyển của các mầm bệnh do biến đổi khí hậu. Các bệnh lây truyền qua ve, nhiễm nấm và sốt rét có thể trở thành bệnh đặc hữu ở nhiều khu vực rộng hơn. Ngập lụt do cường độ bão tăng và mực nước biển dâng có thể ảnh hưởng đến các nhóm dân cư dễ bị tổn thương ở các vùng trũng thấp, gây ra các bệnh lây truyền qua nước dẫn đến tiêu chảy, mất nước và suy dinh dưỡng (11).
Chiến lược thích ứng và giảm thiểu
Khi các tác động môi trường do biến đổi khí hậu trở nên phổ biến và nghiêm trọng hơn, các chuyên gia y tế cần hiểu cách giao tiếp với bệnh nhân và cộng đồng của họ, đồng thời hỗ trợ họ; chuẩn bị và hạn chế tác hại, đặc biệt đối với những người có nguy cơ cao nhất. Ví dụ, các công cụ lập bản đồ nhiệt mới và dự báo thời tiết chuẩn xác hơn cho phép đánh giá đúng hơn những khu vực và cá nhân có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ cao.
Các cơ sở y tế địa phương, chính quyền địa phương và các bác sĩ cá nhân có thể phát triển các hệ thống cảnh báo để truyền đạt nguy cơ cũng như đề ra các chiến lược thích ứng cũng như nguồn lực trước khi cần thiết.
Các chỉ số chất lượng không khí được xác định rõ ràng có thể được sử dụng để thông báo về nguy cơ tiếp xúc với khói cháy rừng và bụi mịn (PM) cho các cá nhân và cộng đồng có nguy cơ (như những người mắc COPD hoặc hen suyễn). Các quan chức y tế công cộng có thể triển khai những chiến lược bảo vệ như ở trong nhà, đeo khẩu trang N95 và cân nhắc lắp đặt bộ lọc HEPA trong nhà để sử dụng trong những giai đoạn tiếp xúc với mức ô nhiễm không khí cao.
Việc giáo dục bệnh nhân ở các khu vực có nguy cơ cao về bão, lũ lụt hoặc đợt nắng nóng là cần thiết để đảm bảo có đủ nguồn cung thuốc men, nước uống và thực phẩm, cũng như nguồn điện dự phòng cho liên lạc và tủ lạnh cần thiết cho một số loại thuốc. Trên phạm vi toàn cầu, cần sử dụng ngày càng nhiều các nguồn năng lượng tái tạo, và ngành y tế sẽ cần áp dụng các chiến lược nhằm hạn chế lãng phí và ô nhiễm, vì cung cấp dịch vụ y tế là một nguồn phát thải khí nhà kính đáng kể ở hầu hết các quốc gia công nghiệp hóa.
Tài liệu tham khảo
1. United Nations Climate Action. What is climate change? United Nations. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2025. https://www.un.org/climatechange/what-is-climate-change
2. Nan J, Jaiswal S, Ramanathan D et al. Climate trauma from wildfire exposure impacts cognitive decision-making. Sci Rep 2025;15:11992. doi: 10.1038/s41598-025-94672-0
3. Mishra J, Han H, Ramanathan V. A mental health focus to amplify climate resilience actions. npj Clim Action 2025; 4:55. doi: 10.1038/s44168-025-00263-0
4. Kazi DS, Katznelson E, Liu CL, et al. Climate Change and Cardiovascular Health: A Systematic Review. JAMA Cardiol 2024;9(8):748-757. doi: 10.1001/jamacardio.2024.1321
5. Braunwald E. Cardiovascular effects of climate change, Eur Heart J. 2024;45(33):3006-3008. doi: 10.1093/eurheartj/ehae401
6. Burbank AJ. Climate Change and the Future of Allergies and Asthma. Curr Allergy Asthma Rep. 2025;25:20. doi: 10.1007/s11882-025-01201-0
7. Young SE, Khoshnaw LJ, Johnson RJ. Climate and the Nephrologist: The Intersection of Climate Change, Kidney Disease, and Clinical Care. Clin J Am Soc Nephrol. 2023;18(3):411-417. doi: 10.2215/CJN.08530722
8. Remigio RV, Jiang C, Raimann J, et al. Association of extreme heat events with hospital admission or mortality among patients with end-stage renal disease. JAMA Netw Open. 2019;2(8):e198904. doi:10.1001/jamanetworkopen.2019.8904
9. Miller FW. Environment, Lifestyles, and Climate Change: The Many Nongenetic Contributors to The Long and Winding Road to Autoimmune Diseases. Arthritis Care Res. 2025;77(1): 3-11. doi: 10.1002/acr.25423
10. Kronzer VL, Yang Y, Roul P, et al. Associations of Fire Smoke and Other Pollutants With Incident Rheumatoid Arthritis and Rheumatoid Arthritis-Associated Interstitial Lung Disease. Arthritis Rheumatol. 2025;77(7):808-816. doi: 10.1002/art.43113
11. Mora C, McKenzie T, Gaw IM, et al. Over half of known human pathogenic diseases can be aggravated by climate change. Nat Clim Chang. 2022;12(9):869-875. doi:10.1038/s41558-022-01426-1
