1. Quan niệm về “chí nam nhi”
“Chí nam nhi” (chí làm trai, chí tang bồng…), theo tinh thần Nho giáo, thể hiện triết lí sống có lí tưởng, có ý thức trách nhiệm với chính mình và với thời đại của mỗi cá nhân. Chí làm trai đề cao trọng trách, nghĩa vụ của kẻ nam nhi trong trời đất, coi việc lập công danh, lưu được tiếng thơm ở đời như một món nợ cần phải trả.
Trong văn học dân gian Việt Nam, nhiều bài ca dao ca ngợi chí làm trai của những trang nam nhi có hoài bão tung hoành bốn phương, có khí phách thực hiện trách nhiệm bảo vệ non sông đất nước đã được truyền tụng sâu rộng:
Làm trai cho đáng lên trai,
Xuống đông đông tĩnh, lên đoài đoài yên.
hay: Làm trai cho đáng lên trai,
Thanh gươm, yên ngựa, dặm dài lướt xông.
Vẫy vùng nam, bắc, tây, đông,
Lấy thân che chở non sông nước nhà.
Chí làm trai trở thành một tư tưởng chi phối nội dung văn học trung đại, thể hiện rõ chức năng giáo dục đạo đức và lí tưởng sống cho con người. Rất nhiều tác giả đã luận bàn về lẽ sống, về tinh thần lập chí hành động theo mẫu hình này. Nhiều tác phẩm dẫu không nhắc đến chữ “nam nhi”/ “làm trai” nhưng tinh thần nam nhi đã trở thành biểu tượng cho khát vọng sống của con người thời đại. Quan niệm về chí nam nhi, theo đó, đã thể hiện ý thức về giá trị của mỗi người trong mối quan hệ với lịch sử, quốc gia.
2. “Chí nam nhi” trong bài thơ Thuật hoài
Bài thơ có nhan đề là Thuật hoài (bày tỏ nỗi lòng, chí hướng). Hình tượng bậc tráng sĩ có hùng tâm tráng chí được tác giả thể hiện trong tác phẩm như một hình tượng trung tâm, xuyên suốt:
Nguyên văn bài thơ Thuật hoài (Phạm Ngũ Lão) trong sách Toàn Việt thi lục. A.1262
Hai câu đầu, bậc tráng sĩ xuất hiện trong tư thế “đối diện” với vận mệnh của đất nước. “Múa giáo non sông trải mấy thâu”: Câu thơ mở ra không gian mênh mông rộng lớn của “giang sơn” hùng vĩ, của thời gian dạn dày, từng trải. Câu thơ nguyên văn là “Hoành sóc giang sơn cáp kỉ thu”. Tư thế “hoành sóc”(cầm ngang ngọn giáo), đặc tả hình ảnh trang nam nhi oai phong, lẫm liệt; hiên ngang, vững chãi; kiên gan bền chí thực hiện nhiệm vụ bảo vệ non sông. Câu thơ dịch là “múa giáo” chưa thể hiện rõ tầm vóc lớn lao và vẻ đẹp hào hùng đó.
