BÀI 3 – CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG
MỞ ĐẦU
Câu 1: Vật sống hay không sống đều được cấu tạo từ các nguyên tố hóa học, có thể được tổ chức theo các cấp độ khác nhau và có chung nhiều đặc điểm. Tuy vậy, thế giới sống được tổ chức một cách đặc biệt tạo nên các sinh vật có những đặc điểm mà vật không sống không có được. Vậy thế giới sống được tổ chức như thế nào và có các đặc điểm chung gì?
Trả lời:
- Cách tổ chức của thế giới sống: Thế giới sống được tổ chức thành nhiều cấp bậc từ nhỏ đến lớn gồm các cấp tổ chức trung gian như: nguyên tử, phân tử, bào quan, mô và các cấp tổ chức cơ bản như: tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã và hệ sinh thái. Tất cả cấp độ tổ chức cơ bản của thế giới sống đều được cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào.
- Đặc điểm chung của thế giới sống:
- Thế giới sống được tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc.
- Các cấp độ tổ chức sống là những hệ mở và tự điều chỉnh
- Thế giới sống liên tục tiến hóa
I. CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG
- Khái niệm cấp độ tổ chức sống
Câu 1: Nêu khái niệm cấp độ tổ chức sống.
Trả lời:
Cấp độ tổ chức sống là cấp độ tổ chức có biểu hiện đầy đủ chức năng của sự sống như sinh trưởng, phát triển, sinh sản, cảm ứng, chuyển hóa vật chất và năng lượng,…
Câu 2: Quan sát hình 3.1, hãy cho biết những cấp độ tổ chức nào có đầy đủ các đặc điểm của sự sống.
Trả lời:
Các cấp độ cơ bản của tổ chức sống bao gồm: Tế bào ® Cơ thể ® Quần thể ® Quần xã ® Hệ sinh thái.
- Mối quan hệ giữa các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Câu 1: Giải thích mối quan hệ giữa các cấp độ tổ chức sống.
Trả lời:
Mối quan hệ giữa các cấp độ tổ chức sống được thể hiện thông qua mối quan hệ về cấu tạo và chức năng:
- Giữa các cấp độ tổ chức sống có mối quan hệ về cấu tạo: Cấp độ tổ chức thấp làm nền tảng để cấu tạo nên cấp độ tổ chức cao hơn.
- Tế bào được cấu tạo từ các cấp độ tổ chức nhỏ hơn là bào quan, phân tử, nguyên tử.
- Tập hợp các tế bào giống nhau về hình dạng và chức năng sẽ tạo thành mô.
- Tập hợp các mô cùng thực hiện một chức năng cấu tạo nên cơ quan.
- Tập hợp các cơ quan cùng thực hiện một chức năng cấu tạo nên hệ cơ quan.
- Tập hợp các hệ cơ quan cùng phối hợp hoạt động sẽ tạo nên cơ thể.
- Tập hợp các cá thể cùng loài cùng sống trong một khu vực địa lí vào thời điểm nhất định tạo nên quần thể.
- Nhiều quần thể khác loài cùng tồn tại trong một khu vực địa lí vào thời điểm nhất định tạo nên quần xã.
- Các quần xã tương tác với nhau và với môi trường tạo nên hệ sinh thái.
- Giữa các cấp độ tổ chức sống có mối quan hệ về chức năng: Các cấp độ tổ chức hoạt động luôn thống nhất với nhau để duy trì các hoạt động sống. Ví dụ: Các cấp độ tổ chức sống còn liên hệ với nhau bởi quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng trong thế giới sống. Nguồn năng lượng cung cấp cho thế giới sống.
II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA THẾ GIỚI SỐNG
Câu 1: Nêu đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống. Tại sao nói các cấp độ tổ chức sống là những hệ mở, tự điều chỉnh?
Trả lời:
Đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống:
- Thế giới sống được tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc.
- Các cấp độ tổ chức sống là những hệ mở và tự điều chỉnh.
- Thế giới sống liên tục tiến hoá.
Các cấp độ tổ chức sống là những hệ mở, tự điều chỉnh vì:
- Các cấp độ tổ chức sống đều là những hệ thống mở vì không ngừng trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường.
- Các hệ thống sống có khả năng tự điều chỉnh duy trì ổn định các thông số trong hệ thống không phụ thuộc vào sự thay đổi của môi trường.
- Sự duy trì ổn định môi trường nội môi được gọi là sự cân bằng nội môi.
Ví dụ:
Cơ thể con người có có các cơ chế duy trì thân nhiệt, pH, đường huyết, nồng độ các ion quan trọng,… ở mức tương đối ổn định. Nếu khả năng tự điều chỉnh bị trục trặc, chúng ta có thể bị bệnh, thậm chí tử vong.
Câu 2: Phân tích đặc điểm cho thấy cơ thể người là một hệ mở, tự điều chỉnh.
Trả lời:
Phân tích đặc điểm cho thấy cơ thể người là một hệ mở, tự điều chỉnh:
- Cơ thể con người là một hệ thống mở vì không ngừng trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường.
- Cơ thể người có khả năng tự điều chỉnh duy trì ổn định các thông số trong hệ thống không phụ thuộc vào sự thay đổi của môi trường. Sự duy trì ổn định môi trường nội môi trong cơ thể được gọi là sự cân bằng nội môi.
Ví dụ: Cơ thể con người có có các cơ chế duy trì thân nhiệt, pH, đường huyết, nồng độ các ion quan trọng,… ở mức tương đối ổn định. Nếu khả năng tự điều chỉnh bị trục trặc, chúng ta có thể bị bệnh, thậm chí tử vong.
Câu 3: Thế giới sống liên tục tiến hoá dựa trên cơ sở nào?
Trả lời:
Tiến hóa xảy dựa trên cơ sở:
- Quá trình truyền đạt thông tin di truyền (DNA) từ thế hệ tế bào này sang thế hệ tế bào khác một cách tương đối chính xác nhưng cũng luôn phát sinh những đột biến.
- Điều kiện môi trường sống khác nhau làm nhiệm vụ lựa chọn những thể đột biến có kiểu hình thích nghi nhất với môi trường.
LUYỆN TẬP VÀ VẬN DỤNG
Câu 1: Phân biệt các cấp độ tổ chức sống.
Trả lời:
Phân biệt các cấp tổ chức sống
Các cấp tổ chức sống
Đặc điểm
Tế bào
– đơn vị tổ chức nhỏ nhất có đầy đủ các đặc điểm của sự sống.
– được tổ chức từ các bậc tổ chức nhỏ hơn: Các bào quan.
Cơ thể
cấp độ tổ chức sống được có các cấp bậc cấu trúc trung gian như mô, cơ quan, hệ cơ quan.
Quần thể
tập hợp các cá thể (cơ thể sinh vật) cùng loài sống trong một khu vực địa lí nhất định và vào thời điểm nhất định.
Quần xã
tập hợp các quần thể của nhiều loài khác nhau cùng tồn tại trong một khu vực địa lí ở cùng một thời điểm.
Hệ sinh thái
Quần xã tương tác với nhau và với môi trường tạo nên cấp tổ chức hệ sinh thái.
Câu 2: Một con robot cũng có khả năng di chuyển, tương tác với môi trường xung quanh, thậm chí trả lời các câu hỏi và đưa ra lời khuyên hữu ích cho các bác sĩ trong việc điều trị bệnh. Con robot có đặc điểm nào giống và khác với vật sống?
Trả lời:
Đặc điểm giống và khác giữa robot và vật sống:
Robot
Vật sống
Giống nhau
– Đều có khả năng di chuyển
– Đều có thể trả lời, phản ứng lại đối với các kích thích bên ngoài.
– Có khả năng chuyển hoá các dạng năng lượng.
Khác nhau
– Do con người tạo ra, không có khả năng tự sinh sản ra các thế hệ sau
– Không có khả năng lớn lên, phát triển theo thời gian
– Các phản ứng của rôbốt là các chương trình, thuật toán được con người cài đặt sẵn.
– Con người được cha mẹ sinh ra và có khả năng giao phối, sinh sản tạo ra các thế hệ sau
– Các phản ứng của con người là bẩm sinh hoặc học được trong quá trình sinh trưởng và phát triển
– Có khả năng lớn lên và phát triển theo thời gian
Câu 3: Tại sao nói “Nếu Mặt Trời không còn tồn tại thì Trái Đất sẽ bị huỷ diệt”?
Trả lời:
“Nếu Mặt Trời không còn tồn tại thì Trái Đất sẽ bị hủy diệt” vì: Trong hệ sinh thái các sinh vật sống cần sử dụng và luân chuyển năng lượng để duy trì và thực hiện các hoạt động sống. Dòng năng lượng trong hệ sinh thái thực chất là năng lượng mặt trời được dẫn truyền vào hệ nhờ quá trình quang hợp của thực vật. Nếu không có mặt trời sinh vật không thể hoạt động và phát triển bình thường, có thể dẫn đến hiện tượng tuyệt diệt.
