Trái Đất luôn tồn tại nhiều loại gió có vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người. Trong số đó, gió mậu dịch là một hiện tượng khí quyển đặc trưng ở khu vực nhiệt đới, gắn liền với sự hình thành hoang mạc, khí hậu khô hạn và cả lịch sử hàng hải thế giới. Vậy gió mậu dịch là gì, đặc điểm ra sao và nó ảnh hưởng như thế nào đến khí hậu cũng như đời sống? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Gió mậu dịch là gì?
Trong quá trình tìm hiểu các loại gió thổi trên Trái Đất nói chung và các loại gió ở Việt Nam nói riêng, chúng ta thường nghe nhắc đến gió mùa, gió địa phương và đặc biệt là gió mậu dịch. Vậy gió mậu dịch là gì? Đây là thắc mắc chung của rất nhiều người bởi loại gió này có ảnh hưởng sâu rộng đến khí hậu nhiệt đới và lịch sử hàng hải thế giới.
Gió mậu dịch là gió gì?
Gió mậu dịch là loại gió thổi thường xuyên và ổn định từ các vùng áp cao cận chí tuyến về phía áp thấp xích đạo. Ở Bắc bán cầu, gió mậu dịch thổi theo hướng Đông Bắc – Tây Nam, còn ở Nam bán cầu lại thổi theo hướng Đông Nam – Tây Bắc. Đây là loại gió đặc trưng của khu vực nhiệt đới, tồn tại quanh năm và có vai trò quan trọng trong việc hình thành khí hậu cũng như các dòng hải lưu lớn trên đại dương.
Gió mậu dịch còn có tên gọi khác là gì?
Khi tìm hiểu gió mậu dịch là gì, nhiều người không khỏi bất ngờ khi loại gió này còn có nhiều tên gọi khác nhau. Thực tế, gió mậu dịch còn được gọi với tên khác là gió tín phong. Trong tiếng Anh, loại gió này có tên là trade winds.
Tìm hiểu gió mậu dịch là gì và đặc điểm của nó để ứng phó với biến đổi khí hậu
Tên gọi mậu dịch bắt nguồn từ thời kỳ hàng hải xa xưa khi các thủy thủ và thương nhân tận dụng hướng gió ổn định này để di chuyển thuận lợi trên đại dương, mở rộng hoạt động thương mại toàn cầu. Cách gọi tín phong xuất phát từ đặc điểm thổi đều đặn, ổn định quanh năm, giống như một “cơn gió đáng tin cậy”, luôn hiện diện ở khu vực nhiệt đới từ áp cao cận chí tuyến hướng về áp thấp xích đạo.
Gió mậu dịch và gió tín phong có giống nhau không?
Gió mậu dịch và gió tín phong thực chất là cùng một loại gió, chỉ khác nhau về cách gọi.
-
Trong tiếng Việt, gió mậu dịch được dùng phổ biến hơn trong các bài viết, tài liệu về khí hậu và địa lý.
-
Gió tín phong lại là cách gọi mang tính học thuật, thường thấy trong sách giáo khoa hoặc tài liệu chuyên ngành, bắt nguồn từ tiếng Pháp alizé.
Nguồn gốc gió mậu dịch
Nguồn gốc gió mậu dịch xuất phát từ sự chênh lệch áp suất giữa áp cao cận chí tuyến và áp thấp xích đạo, kết hợp với tác động của lực Coriolis và tuần hoàn khí quyển toàn cầu. Cụ thể, không khí từ vùng áp cao ở khoảng 30° vĩ độ di chuyển về phía xích đạo có áp thấp nhưng do Trái Đất tự quay nên hướng gió bị lệch. Theo đó, ở Bắc bán cầu thành gió Đông Bắc và ở Nam bán cầu thành gió Đông Nam.
Quá trình này diễn ra ổn định trong ô tuần hoàn Hadley, tạo nên loại gió đặc trưng thổi quanh năm ở khu vực nhiệt đới. Chính nguồn gốc này giúp giải thích vì sao gió mậu dịch (hay gió tín phong) luôn đều đặn và có vai trò quan trọng đối với khí hậu, hàng hải và đời sống con người.
Gió mậu dịch thổi theo hướng nào?
Gió mậu dịch thổi theo hướng khác nhau ở hai bán cầu. Ở Bắc bán cầu, gió mậu dịch thổi từ hướng Đông Bắc xuống Tây Nam. Trong khi đó, ở Nam bán cầu, gió lại thổi từ hướng Đông Nam lên Tây Bắc.
Sự khác biệt này xuất phát từ tác động của lực Coriolis do Trái Đất tự quay, khiến luồng gió di chuyển từ áp cao cận chí tuyến về áp thấp xích đạo bị lệch hướng. Chính vì vậy, gió mậu dịch luôn có tính ổn định, đều đặn và giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành khí hậu vùng nhiệt đới cũng như các dòng hải lưu lớn trên đại dương.
Gió mậu dịch có tính chất gì?
Để phân biệt gió mậu dịch với các loại gió khác như gió mùa hay gió địa phương, ngoài việc tìm hiểu gió mậu dịch là gì, bạn cũng cần nắm rõ các tính chất cơ bản của loại gió này:
Thổi quanh năm
Một trong những tính chất nổi bật nhất của gió mậu dịch là thổi quanh năm, ổn định suốt bốn mùa. Nguyên nhân là do nó được hình thành từ sự chênh lệch áp suất giữa áp cao cận chí tuyến và áp thấp xích đạo, kết hợp với vòng tuần hoàn khí quyển ô Hadley.
Gió mậu dịch thổi quanh năm và có hướng thổi ổn định
Không giống như gió mùa chỉ xuất hiện theo từng mùa, gió mậu dịch tồn tại bền vững và liên tục. Chính vì đặc điểm này, từ thời cổ đại, các thủy thủ và thương nhân đã dựa vào gió mậu dịch để định hướng hành trình trên biển, đặc biệt là trong các chuyến hải trình xuyên Đại Tây Dương.
Hướng ổn định
Gió mậu dịch được biết đến là loại gió có hướng thổi ổn định. Theo đó, ở Bắc bán cầu, gió thổi từ Đông Bắc xuống Tây Nam, còn ở Nam bán cầu, gió thổi từ Đông Nam lên Tây Bắc. Sự ổn định này bắt nguồn từ tác động của lực Coriolis khiến hướng gió bị lệch khi di chuyển từ chí tuyến về xích đạo. Chính vì đáng tin cậy về hướng thổi nên gió mậu dịch còn được gọi bằng cái tên khác là gió tín phong.
Mang tính chất khô nóng
Gió mậu dịch thường mang theo không khí khô và nóng. Điều này xảy ra vì gió thổi từ khu vực áp cao cận chí tuyến, nơi không khí đã hạ xuống và mất bớt độ ẩm. Khi di chuyển về xích đạo, gió ít mang theo hơi nước nên tạo ra kiểu khí hậu khô hạn, đặc biệt ở những vùng lục địa nằm trong đường đi của nó. Thực tế, gió mậu dịch là một trong những nguyên nhân hình thành các hoang mạc nhiệt đới lớn như Sahara ở châu Phi hay Kalahari ở Nam Phi.
Gió mậu dịch ở Việt Nam
Ở Việt Nam, gió mậu dịch có ảnh hưởng nhưng không mạnh mẽ và rõ rệt như ở các vùng nhiệt đới đại dương do nước ta nằm trong khu vực gió mùa châu Á. Tuy vậy, vào một số thời điểm, đặc biệt là mùa đông, nước ta vẫn chịu tác động nhất định của gió mậu dịch:
-
Ở Bắc bán cầu, gió mậu dịch thổi từ hướng Đông Bắc xuống Tây Nam. Khi kết hợp với hoàn lưu khí quyển, nó tạo thành tín phong Đông Bắc, đây chính là một trong những thành phần quan trọng của gió mùa Đông Bắc thổi về nước ta.
-
Gió này khi vượt qua biển thường mang theo hơi ẩm, gây mưa cho khu vực ven biển miền Trung vào mùa đông. Ngược lại, khi di chuyển sâu vào đất liền, nó trở nên khô và lạnh hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến khí hậu miền Bắc.
-
Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, ảnh hưởng của gió mậu dịch không rõ rệt bằng do khu vực này chịu tác động mạnh hơn của gió mùa Tây Nam và gió mùa Đông Bắc.
Có thể nói, ở Việt Nam, gió mậu dịch thể hiện rõ nhất qua thành phần gió mùa Đông Bắc, mang đến kiểu thời tiết lạnh khô cho miền Bắc và mưa nhiều cho miền Trung vào những tháng cuối năm. Vì vậy, tìm hiểu gió mậu dịch là gì và đặc điểm của nó sẽ giúp bạn chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu cũng như ứng dụng vào đời sống thực tiễn.
Ảnh hưởng của gió mậu dịch
Không chỉ đơn thuần là một hiện tượng khí quyển, gió mậu dịch còn để lại nhiều dấu ấn sâu sắc đối với khí hậu, thiên nhiên và cả đời sống con người. Nhờ đặc tính thổi quanh năm, hướng ổn định và mang tính khô nóng, loại gió này trở thành yếu tố quan trọng chi phối nhiều quá trình tự nhiên và hoạt động kinh tế – xã hội.
Ảnh hưởng của gió mậu dịch đến khí hậu
Gió mậu dịch không tác động mạnh đến khí hậu Việt Nam
Gió mậu dịch góp phần hình thành và duy trì các hoang mạc nhiệt đới lớn trên Trái Đất như Sahara, Kalahari hay hoang mạc Ả Rập. Do mang theo không khí khô nóng, gió khiến nhiều khu vực nằm trong đường thổi có lượng mưa rất thấp, khí hậu khắc nghiệt. Bên cạnh đó, khi gió mậu dịch kết hợp với các dòng hải lưu, nó còn ảnh hưởng đến chế độ mưa và sự phân bố nhiệt độ toàn cầu.
Tác động của gió mậu dịch đến hàng hải
Trong lịch sử, gió mậu dịch đóng vai trò cực kỳ quan trọng với ngành hàng hải và thương mại quốc tế. Nhờ thổi đều đặn và có hướng ổn định, gió tín phong đã giúp các nhà thám hiểm và thương nhân như Christopher Columbus hay Vasco da Gama thuận lợi vượt qua Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương, mở ra các tuyến đường biển lớn. Ngay cả ngày nay, gió mậu dịch vẫn ảnh hưởng mạnh đến dòng hải lưu, tác động gián tiếp đến vận tải biển và khí hậu ven bờ.
Ảnh hưởng của gió mậu dịch đến hệ sinh thái
Bằng việc tạo nên các vùng khí hậu khô hạn, gió mậu dịch góp phần hình thành hệ sinh thái hoang mạc và bán hoang mạc với các loài thực vật chịu hạn và động vật thích nghi đặc biệt. Ngoài ra, sự tương tác giữa gió mậu dịch và các dòng hải lưu còn góp phần nuôi dưỡng những vùng biển giàu dinh dưỡng, nơi tập trung nhiều loài hải sản.
Tác động của gió mậu dịch đến đời sống con người
Đối với con người, gió mậu dịch vừa mang lại lợi ích vừa tạo ra thách thức. Về mặt tích cực, nó từng mở đường cho sự phát triển của thương mại và giao lưu văn hóa quốc tế. Tuy nhiên, mặt tiêu cực là gió này góp phần hình thành nhiều vùng khô hạn, gây khó khăn cho nông nghiệp và đời sống dân cư. Ngày nay, hiểu rõ gió mậu dịch là gì và tác động của nó còn giúp các nhà khoa học nghiên cứu sâu hơn về biến đổi khí hậu và xây dựng chiến lược phát triển bền vững.
So sánh gió mậu dịch và gió mùa
Gió mậu dịch và gió mùa đều là hai loại gió chính hoạt động tại Việt Nam. Dưới đây là những điểm giống và khác nhau giữa hai loại gió này:
Điểm giống nhau giữa gió mậu dịch và gió mùa:
-
Cả hai đều là loại gió chính trong hệ thống tuần hoàn khí quyển Trái Đất.
-
Đều có ảnh hưởng lớn đến khí hậu và đời sống con người.
-
Cả gió mậu dịch và gió mùa đều chịu tác động của sự chênh lệch áp suất khí quyển và lực Coriolis.
Điểm khác nhau giữa gió mậu dịch và gió mùa:
Tiêu chí
Gió mậu dịch
Gió mùa
Nguồn gốc
Hình thành do sự chênh lệch áp suất giữa áp cao cận chí tuyến và áp thấp xích đạo, kết hợp với lực Coriolis.
Hình thành do sự chênh lệch áp suất giữa lục địa và đại dương, thay đổi theo mùa.
Tính chất
Thổi quanh năm, ổn định và đều đặn.
Thổi theo mùa, thay đổi hướng giữa mùa hạ và mùa đông.
Hướng gió
Ở Bắc bán cầu: Đông Bắc → Tây Nam.
Ở Nam bán cầu: Đông Nam → Tây Bắc.
Mùa hạ: từ biển vào đất liền (ẩm, gây mưa).
Mùa đông: từ lục địa ra biển (lạnh, khô).
Đặc điểm khí hậu
Khô nóng, góp phần hình thành các hoang mạc nhiệt đới.
Ẩm ướt vào mùa hạ, lạnh khô vào mùa đông, ảnh hưởng mạnh đến châu Á (đặc biệt là Việt Nam).
Ảnh hưởng đến đời sống
Từng là yếu tố quan trọng trong hàng hải và thương mại cổ đại.
Quyết định mùa vụ nông nghiệp, nguồn nước, và đời sống kinh tế – xã hội ở nhiều khu vực.
Qua những phân tích trên, có thể thấy gió mậu dịch là một loại gió quan trọng trong hệ thống khí quyển Trái Đất. Tìm hiểu gió mậu dịch là gì, vai trò và tính chất của nó giúp người dân có thêm kiến thức về khí hậu, từ đó dễ dàng ứng dụng vào thực tiễn đời sống để tận dụng lợi thế hoặc chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu.
