Glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào vì đây là nguồn nguyên liệu chính để tạo năng lượng cho mọi hoạt động sống. Trong tế bào, glucose được phân giải qua nhiều giai đoạn liên tiếp nhằm tạo ra ATP – dạng năng lượng trực tiếp mà cơ thể sử dụng. Nhờ cấu trúc đơn giản và khả năng oxy hóa cao, glucose giúp hô hấp tế bào diễn ra ổn định, hiệu quả. Thiếu glucose, quá trình tạo năng lượng bị gián đoạn, ảnh hưởng rõ rệt đến chức năng sinh lý của tế bào.
1. Vì sao glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào?
Hô hấp tế bào là quá trình chuyển hóa năng lượng, trong đó glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào để tạo ra ATP – nguồn năng lượng trực tiếp cho mọi hoạt động sống. Trong điều kiện lý tưởng, một phân tử glucose có thể tạo tối đa 38 ATP, tuy nhiên trên thực tế, lượng ATP thu được thường dao động khoảng 30 – 32 ATP sau khi hoàn tất toàn bộ các giai đoạn hô hấp tế bào.
Mục tiêu chính của hô hấp tế bào là chuyển hóa năng lượng dự trữ trong chất dinh dưỡng thành ATP để tế bào sử dụng. ATP cần thiết cho nhiều hoạt động tiêu tốn năng lượng như co cơ, vận chuyển qua màng, tổng hợp protein và phân chia tế bào. Trong số các chất dinh dưỡng, glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào vì dễ hấp thu, dễ phân giải và cho hiệu suất tạo năng lượng cao.
Sau khi ăn, glucose được hấp thu ở ruột non, theo máu phân bố đến các tế bào cùng với oxy. Phần lớn cơ quan, đặc biệt là não bộ, phụ thuộc chủ yếu vào glucose; mỗi ngày não cần khoảng 120g glucose để hoạt động bình thường. Việc sử dụng glucose được điều hòa bởi insulin, vì thiếu hoặc giảm tác dụng insulin sẽ làm tế bào không tạo đủ ATP, cho thấy vai trò sống còn của glucose trong hô hấp tế bào.
2. Glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào như thế nào? Cơ chế và cách tham gia
Hô hấp tế bào là con đường tạo năng lượng trung tâm của tế bào, gồm ba giai đoạn liên tiếp: đường phân, chu trình axit citric (Krebs/TCA) và chuỗi vận chuyển electron, nơi diễn ra phosphoryl hóa oxy hóa. Trong đó, đường phân có thể xảy ra không cần oxy, còn hai giai đoạn sau phụ thuộc vào oxy để tạo ra phần lớn ATP.
Ở đường phân, glucose (đường 6 carbon) được phân giải trong bào tương thành hai phân tử pyruvate (3 carbon), thu được 2 ATP. Pyruvate sau đó được đưa vào ty thể và trải qua oxy hóa pyruvate để chuyển thành acetyl-CoA. Acetyl-CoA đi vào chu trình axit citric, kết hợp với oxaloacetate tạo citrate, rồi qua nhiều phản ứng enzyme để sinh ra NADH, FADH₂ và một ít ATP. Vì mỗi glucose tạo hai pyruvate, chu trình này diễn ra hai vòng cho mỗi phân tử glucose.
Cuối cùng, chuỗi vận chuyển electron ở màng trong ty thể sử dụng NADH và FADH₂ để truyền electron qua các phức hợp protein. Quá trình này bơm proton (H⁺) tạo chênh lệch nồng độ, từ đó tổng hợp ATP với hiệu suất cao nhất.
Để tham gia các giai đoạn trên, glucose đi vào tế bào bằng cách nhờ các hệ vận chuyển glucose qua màng tế bào. Có hai loại chất vận chuyển chính đó là SGLT (đồng vận chuyển với natri) và GLUT (khuếch tán có hỗ trợ). Chúng có thể được phân loại tiếp thành nhiều phân nhóm khác nhau. Các chất vận chuyển này khác nhau về chất nền cụ thể, sự phân bố và cơ chế điều hòa.
Ở người, insulin gắn lên thụ thể tế bào, kích hoạt đưa GLUT4 ra màng, giúp glucose được đưa vào trong tế bào hiệu quả. Nhờ cơ chế này, glucose mới tham gia trọn vẹn vào hô hấp tế bào để tạo ATP phục vụ hoạt động sống.
3. Các điểm cần lưu ý
Khi tìm hiểu các rối loạn liên quan đến tạo năng lượng, cần lưu ý rằng glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào ở hầu hết các giai đoạn. Nếu quá trình sử dụng glucose bị gián đoạn, khả năng tạo ATP của tế bào sẽ giảm rõ rệt, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng sống.
Ở giai đoạn đường phân, một số rối loạn thường gặp gồm: thiếu hụt enzyme pyruvate kinase, thiếu hụt hexokinase ở hồng cầu, thiếu hụt glucose phosphate isomerase và thiếu hụt pyruvate dehydrogenase. Những bất thường này làm giảm khả năng chuyển hóa glucose, từ đó hạn chế lượng ATP được tạo ra cho tế bào.
Trong chu trình axit citric, hô hấp tế bào có thể bị ảnh hưởng khi thiếu hụt các enzyme quan trọng như succinyl-CoA synthase hoặc fumarase. Sự suy giảm hoạt động của các enzyme này khiến chu trình không diễn ra trọn vẹn, làm giảm sản sinh các phân tử mang năng lượng như NADH và FADH₂.
Đối với chuỗi vận chuyển electron, rối loạn ty thể, nhiễm carbon monoxide, xyanua hoặc tác động của một số thuốc có thể ức chế phosphoryl hóa oxy hóa, khiến ATP giảm mạnh. Điều này càng khẳng định glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi toàn bộ hệ enzyme và ty thể hoạt động bình thường.
Glucose cần cho quá trình hô hấp tế bào, giúp cơ thể tạo ra năng lượng. Thông qua các giai đoạn chuyển hoá liên tiếp, glucose được khai thác tối đa để tổng hợp ATP phục vụ co cơ, dẫn truyền thần kinh và trao đổi chất. Bất kỳ rối loạn nào trong việc sử dụng glucose đều có thể làm giảm hiệu quả hô hấp tế bào và ảnh hưởng đến hoạt động sống.
Nguồn tài liệu tham khảo: Osmosis, Reagent-co
