Các loại điều trị ADHD
Dùng thuốc cho ADHD
Khi xem xét các phương pháp điều trị ADHD, thuốc thường được nghĩ đến trước tiên. Đối với nhiều người, các loại thuốc ADHD có thể giúp kiểm soát triệu chứng một cách đáng kể. Những loại thuốc này được phân loại rộng rãi thành hai loại chính: thuốc kích thích và không kích thích.
Thuốc kích thích thường được kê đơn và hiệu quả với một tỷ lệ lớn những người có ADHD, giúp cải thiện tập trung và giảm các hành vi bốc đồng. Trong khi đó, các loại thuốc không kích thích cung cấp một sự thay thế, hoạt động khác biệt và đôi khi mang lại hiệu quả kéo dài cả ngày.
Điều quan trọng là trong khi những loại thuốc này có thể rất hữu ích, chúng chỉ là một phần của cách điều trị rộng hơn. Nghiên cứu như Nghiên cứu Điều trị Đa phương thức của ADHD, đã chỉ ra rằng việc kết hợp thuốc với các can thiệp hành vi có thể mang lại kết quả tốt hơn so với mỗi phương pháp riêng lẻ.
Liệu pháp hành vi cho ADHD
Liệu pháp hành vi là một trụ cột khác trong việc quản lý ADHD. Loại trị liệu này tập trung vào dạy kỹ năng và chiến lược để quản lý các thách thức liên quan đến ADHD.
Đối với trẻ nhỏ, đào tạo phụ huynh về quản lý hành vi thường được khuyến nghị như bước đầu tiên. Khi trẻ lớn hơn, các hình thức trị liệu và đào tạo hành vi khác trở nên phù hợp, thường bao gồm phụ huynh, trường học và nhà cung cấp dịch vụ y tế làm việc cùng nhau.
Đối với người lớn, nhiều phương pháp tiếp cận tâm lý xã hội được sử dụng, bao gồm liệu pháp hành vi nhận thức (CBT), giúp các cá nhân phát triển chiến lược để đối phó với các vấn đề trí nhớ, bốc đồng và khó khăn trong tổ chức. Các liệu pháp khác như liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) và đào tạo dựa trên chánh niệm cũng có thể có lợi, thường được sử dụng cùng với các phương pháp điều trị khác.
Huấn luyện ADHD
Huấn luyện ADHD là một phương pháp hướng đến mục tiêu được thiết kế để giúp người mắc ADHD phát triển các chiến lược thực tế để quản lý cuộc sống hàng ngày. Huấn luyện viên làm việc với khách hàng để xác định những thách thức cụ thể, đặt ra các mục tiêu có thể đạt được và tạo kế hoạch hành động. Điều này thường bao gồm việc cải thiện kỹ năng tổ chức, quản lý thời gian và khả năng giải quyết vấn đề.
Huấn luyện có thể đặc biệt hữu ích cho người lớn đang chuyển đổi nghề nghiệp, học tập, hoặc cuộc sống cá nhân. Nó cung cấp một khuôn khổ hỗ trợ cho việc phát triển sự nhận thức bản thân và thực hiện các cơ chế đối phó hiệu quả phù hợp với nhu cầu của từng cá nhân.
Điều chỉnh lối sống và chiến lược tại nhà
Ngoài các phương pháp điều trị chính thức, việc điều chỉnh lối sống và chiến lược tại nhà đóng vai trò quan trọng trong quản lý ADHD. Điều này có thể bao gồm việc thiết lập các thói quen nhất quán, tạo ra không gian sống và làm việc có tổ chức, và kết hợp hoạt động thể chất thường xuyên.
Đối với trẻ nhỏ, môi trường có cấu trúc ở nhà và trường học có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể. Phụ huynh có thể thực hiện các chiến lược như chia nhỏ các nhiệm vụ thành các bước nhỏ hơn và cung cấp hướng dẫn rõ ràng, ngắn gọn. Đối với người lớn, các kỹ thuật như sử dụng sổ kế hoạch, đặt lời nhắc nhở và thực hành chánh niệm có thể hỗ trợ quản lý triệu chứng.
Mặc dù không phải là một phương pháp điều trị độc lập, những phương pháp tiếp cận thực tế này bổ sung cho các can thiệp khác và đóng góp vào tổng thể chất lượng cuộc sống.
Lựa chọn kế hoạch điều trị ADHD phù hợp
Tìm ra cách tiếp cận hiệu quả nhất để quản lý ADHD đòi hỏi một quá trình cẩn thận, cá nhân hóa. Những gì hoạt động tốt với một người có thể không phải là lựa chọn tốt nhất cho người khác, và kế hoạch điều trị thường cần sự điều chỉnh theo thời gian. Đó là một hành trình đòi hỏi sự hợp tác và đánh giá liên tục.
Tầm quan trọng của chẩn đoán chuyên nghiệp
Trước khi có thể xem xét bất kỳ phương pháp điều trị nào, việc đánh giá kỹ lưỡng bởi một chuyên gia chăm sóc sức khỏe đủ điều kiện là cần thiết. Chẩn đoán này xác nhận liệu ADHD có hiện diện hay không và giúp xác định bất kỳ điều kiện đồng xuất hiện nào có thể ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị.
Chẩn đoán chuyên nghiệp là nền tảng mà một kế hoạch điều trị hiệu quả được xây dựng. Nó bao gồm việc thu thập thông tin về các triệu chứng, thời gian kéo dài và tác động của chúng đối với cuộc sống hàng ngày trong các bối cảnh khác nhau.
Làm việc với nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe của bạn
Phát triển một kế hoạch điều trị là một sự hợp tác giữa bạn (hoặc người chăm sóc con bạn) và nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe của bạn. Sự hợp tác này là chìa khóa cho thành công.
Điều quan trọng là chia sẻ thông tin chi tiết về triệu chứng, cách chúng ảnh hưởng đến hoạt động hàng ngày, và bất kỳ mối lo ngại nào bạn có thể có. Nhà cung cấp của bạn sẽ sử dụng thông tin này, cùng với các phát hiện chẩn đoán, để đề xuất các can thiệp phù hợp.
Điều này có thể bao gồm thuốc, liệu pháp hành vi hoặc sự kết hợp của các phương pháp tiếp cận. Giao tiếp mở rất quan trọng, đặc biệt khi bắt đầu hoặc thay đổi các phương pháp điều trị, để đảm bảo kế hoạch vẫn phù hợp và hiệu quả.
Cần theo dõi những gì để biết liệu điều trị có hiệu quả hay không
Giám sát hiệu quả của kế hoạch điều trị ADHD là một nhiệm vụ liên tục. Giữ ghi chú về các quan sát cụ thể có thể cung cấp cái nhìn sâu sắc có giá trị cho bạn và nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe của bạn. Hãy xem xét đánh dấu:
-
Thay đổi triệu chứng: Có sự khác biệt nào đáng chú ý về sự chú ý, bốc đồng hay hiếu động không? Chúng xảy ra thường xuyên đến mức nào?
-
Hoạt động hàng ngày: Điều trị ảnh hưởng như thế nào đến công việc học tập, hiệu suất công việc, mối quan hệ và các công việc gia đình?
-
Tác dụng phụ: Có phản ứng thể chất hoặc cảm xúc không mong muốn nào với thuốc hoặc liệu pháp không? Điều này có thể bao gồm rối loạn giấc ngủ, thay đổi khẩu vị hoặc thay đổi tâm trạng.
-
Phúc lợi tổng thể: Cá nhân cảm thấy thế nào nói chung? Họ có trải qua nhiều thành công hơn hay ít thất vọng hơn không?
Việc xem xét thường xuyên các quan sát này với nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe của bạn giúp đưa ra các quyết định thông minh về việc tiếp tục, điều chỉnh hoặc thay đổi kế hoạch điều trị. Mục tiêu là tìm ra một chiến lược tốt nhất giúp quản lý các triệu chứng ADHD trong khi hỗ trợ chất lượng cuộc sống tổng thể.
Cách điều trị ADHD hoạt động trong suốt các giai đoạn cuộc đời
ADHD là một tình trạng có thể ảnh hưởng đến mọi người trong suốt cuộc đời, nghĩa là các triệu chứng thường kéo dài từ thời thơ ấu đến tuổi trưởng thành và ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh của cuộc sống hàng ngày. Các phương pháp điều trị được thiết kế để đáp ứng các nhu cầu đang phát triển này.
Điều trị ADHD cho trẻ em và thanh thiếu niên
Đối với trẻ nhỏ, đặc biệt là dưới sáu tuổi, cách tiếp cận ban đầu thường bao gồm đào tạo phụ huynh về quản lý hành vi. Điều này được khuyến nghị trước khi sử dụng thuốc vì nó trang bị cho phụ huynh các chiến lược để hỗ trợ con họ, và nó đã được chứng minh có hiệu quả tương đương với thuốc trong nhóm tuổi này. Thêm vào đó, trẻ nhỏ có thể gặp nhiều tác dụng phụ từ thuốc ADHD, và các ảnh hưởng lâu dài đối với chúng chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Khi trẻ đến tuổi đi học (sáu tuổi trở lên), điều trị thường kết hợp thuốc với liệu pháp hành vi. Cách tiếp cận đa phương thức này thường hiệu quả hơn so với từng phương pháp điều trị riêng lẻ. Ví dụ, nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ nhận thuốc ADHD dành cho trẻ em được giám sát cẩn thận cùng với điều trị hành vi cải thiện đáng kể về hành vi ở nhà và trường học, cũng như mối quan hệ tốt hơn với gia đình và bạn bè.
Các can thiệp hành vi cho trẻ em trong độ tuổi đi học và thanh thiếu niên có thể bao gồm:
-
Đào tạo phụ huynh trong quản lý hành vi.
-
Liệu pháp hành vi trực tiếp với trẻ.
-
Các can thiệp hành vi được thực hiện trong môi trường lớp học.
Hơn nữa, sự hợp tác giữa phụ huynh và giáo viên thường là chìa khóa để điều trị thành công trong nhóm tuổi này. Đối với thanh thiếu niên, một huấn luyện viên ADHD cũng có thể trở thành một tài nguyên quý giá, giúp họ phát triển kỹ năng tổ chức và các chiến lược để quản lý yêu cầu học tập và xã hội.
Điều trị ADHD cho người lớn
Mặc dù ADHD được nghiên cứu ít kỹ càng ở người trưởng thành so với trẻ em, nhưng có các lựa chọn điều trị hiệu quả. Người lớn được chẩn đoán có thể làm việc với các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe để quản lý triệu chứng của họ. Kế hoạch điều trị cho người lớn có thể bao gồm thuốc, liệu pháp tâm lý như CBT cho ADHD, và nhiều hình thức giáo dục hoặc đào tạo khác nhau.
Một huấn luyện viên ADHD cũng có thể rất quan trọng đối với người lớn, giúp họ phát triển cơ chế đối phó, cải thiện quản lý thời gian và tổ chức cuộc sống cá nhân và nghề nghiệp của họ. Mục tiêu là giúp người lớn mắc ADHD quản lý hiệu quả các triệu chứng của họ khi chúng xuất hiện trong trách nhiệm và mối quan hệ ở tuổi trưởng thành. Sự kết hợp các phương pháp điều trị phù hợp nhất là cá nhân hóa và phụ thuộc vào việc trình bày triệu chứng độc đáo của người đó và hoàn cảnh cuộc sống.
Hướng tới tương lai với điều trị ADHD
Trong khi các loại thuốc như thuốc kích thích và không kích thích có thể giúp cải thiện sự tập trung và kiểm soát bốc đồng đáng kể, chúng không phải là công cụ duy nhất có sẵn. Liệu pháp hành vi, đào tạo phụ huynh, và đào tạo kỹ năng tổ chức cũng đóng một phần quan trọng, đặc biệt là đối với những người trẻ tuổi. Đối với người lớn, kết hợp thuốc với các chiến lược như liệu pháp hành vi nhận thức hoặc chánh niệm có thể tạo ra sự khác biệt thực sự.
Rõ ràng là những gì hoạt động tốt nhất thường phụ thuộc vào từng cá nhân, độ tuổi của họ, và những thách thức cụ thể của họ. Làm việc chặt chẽ với nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe để tạo ra một kế hoạch cá nhân hóa, và cởi mở điều chỉnh kế hoạch đó khi cần, là chìa khóa để cải thiện cuộc sống hàng ngày và chức năng với ADHD.
Tài liệu tham khảo
-
Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia. (2009, tháng 11). Nghiên cứu Điều trị Đa Phương Thức của Rối loạn Tăng động Giảm chú ý (MTA): Câu hỏi và trả lời. https://www.nimh.nih.gov/funding/clinical-research/practical/mta/the-multimodal-treatment-of-attention-deficit-hyperactivity-disorder-study-mtaquestions-and-answers
-
Jangmo, A., Stålhandske, A., Chang, Z., Chen, Q., Almqvist, C., Feldman, I., … & Larsson, H. (2019). Rối loạn tăng động giảm chú ý, hiệu suất học đường và hiệu quả của thuốc. Tạp chí Học viện Nhi khoa và Tâm thần Trẻ em Hoa Kỳ, 58(4), 423-432. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2018.11.014
-
Jensen, C. M., Amdisen, B. L., Jørgensen, K. J., & Arnfred, S. M. (2016). Liệu pháp hành vi nhận thức cho ADHD ở người lớn: tổng quan hệ thống và các phân tích tổng hợp. ADHD Rối loạn Tăng động và Giảm chú ý, 8(1), 3-11. https://doi.org/10.1007/s12402-016-0188-3
Câu hỏi thường gặp
Chính xác ADHD là gì?
ADHD, hay Rối loạn Tăng động Giảm chú ý, là một tình trạng phổ biến ảnh hưởng đến cách mà con người tập trung, hành xử và quản lý năng lượng. Đó là sự khác biệt trong phát triển não bộ có thể làm cho người mắc khó tập trung, kiểm soát hành động bốc đồng, hoặc duy trì sự yên tĩnh. Những thách thức này có thể xuất hiện từ thời thơ ấu và thường tiếp tục đến tuổi trưởng thành.
Thuốc ADHD giúp như thế nào?
Hãy nghĩ về thuốc ADHD như kính mắt cho não. Chúng giúp người mắc ADHD tập trung suy nghĩ tốt hơn, bỏ qua các sự phân tâm và quản lý hành động của mình. Những loại thuốc này không chữa khỏi ADHD, nhưng chúng có thể giúp các triệu chứng dễ dàng hơn để kiểm soát trong khi đang sử dụng, giúp các cá nhân hoạt động trơn tru hơn trong cuộc sống hàng ngày.
Những loại điều trị ADHD chính là gì?
Các phương pháp chính để quản lý ADHD bao gồm thuốc, giúp cải thiện tập trung và hành vi; liệu pháp hành vi, dạy các kỹ năng và chiến lược đối phó; huấn luyện ADHD, cung cấp hướng dẫn và hỗ trợ cá nhân hóa; và điều chỉnh lối sống, như tạo ra thói quen và quản lý môi trường sống và làm việc.
Tại sao chẩn đoán chuyên nghiệp lại quan trọng?
Một chẩn đoán đúng từ một chuyên gia chăm sóc sức khỏe là bước đầu tiên để tìm ra phương pháp điều trị thích hợp. Nó đảm bảo rằng những thách thức một người đang đối mặt thực sự do ADHD và không phải là một vấn đề khác. Hiểu biết chính xác này giúp tạo ra một kế hoạch cá nhân hóa phù hợp nhất với nhu cầu của cá nhân.
Kế hoạch điều trị ADHD có thể khác nhau giữa trẻ em và người lớn không?
Có, kế hoạch điều trị thường được cá nhân hóa theo các giai đoạn khác nhau của cuộc sống. Đối với trẻ nhỏ, đào tạo phụ huynh trong quản lý hành vi thường được khuyến nghị trước tiên. Đối với trẻ lớn hơn và người lớn, kết hợp thuốc, liệu pháp hành vi và huấn luyện có thể phù hợp hơn, điều chỉnh theo những thách thức và trách nhiệm cụ thể của mỗi nhóm tuổi.
Tôi nên theo dõi gì để biết liệu điều trị có hiệu quả không?
Sẽ hữu ích khi ghi chú về mức độ giúp ích của điều trị đối với các nhiệm vụ hàng ngày, học tập, mối quan hệ và quản lý cảm xúc. Quan sát cải thiện về tập trung, giảm bốc đồng, cải thiện tổ chức và phúc lợi tổng thể có thể chỉ ra rằng kế hoạch điều trị đang hiệu quả.
Thuốc có phải là lựa chọn duy nhất cho ADHD không?
Không, thuốc chỉ là một phần của quản lý ADHD. Nhiều người tìm thấy sự thành công với liệu pháp hành vi, huấn luyện, và thay đổi lối sống, như thiết lập thói quen nhất quán và giảm thiểu sự phân tâm. Thường thì, một sự kết hợp của các phương pháp tiếp cận là hoạt động tốt nhất.
Điều trị ADHD có thể giúp cải thiện tập trung và tổ chức không?
Chắc chắn rồi. Nhiều phương pháp điều trị ADHD, đặc biệt là thuốc và liệu pháp hành vi, được thiết kế để cải thiện khả năng chú ý và giảm thiếu sự xao lãng. Đào tạo kỹ năng và huấn luyện cũng tập trung vào phát triển các chiến lược tổ chức và kỹ thuật quản lý thời gian tốt hơn để giúp các cá nhân quản lý công việc của họ hiệu quả hơn.
