Đường phân thủy của dãy Fansipan nhìn từ biệt thự của các sĩ quan tại Sa Pa phỏng theo tư liệu ảnh.
Những dấu vết đầu tiên
Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, Fansipan dường như chưa thu hút mấy sự chú ý của giới khảo sát hay thám hiểm phương Tây. Tuy vậy, giáo sư L. Salles đã thu thập được lượng thông tin đáng kể về dãy núi này từ quân đội, du khách, người leo núi, người H’Mông – những cư dân hiểu rõ các ngọn núi quanh Sa Pa, cùng các tư liệu của Nha Địa dư Đông Dương.
Theo nhận định của ông, người H’Mông có lẽ đã lên đỉnh Fansipan trước người Âu từ rất lâu. Họ vốn dẻo dai, có thể mang theo 15-20 kg hành lý khi leo núi và thường lên núi vào mùa hè đào rễ cây hoàng liên – loại cỏ chân ngỗng được người Hoa dùng làm thuốc chữa bệnh mắt khá hiệu quả.
Còn đối với người Âu, những dấu mốc đầu tiên được ghi nhận là vào năm 1905 – giai đoạn các đoàn khảo sát trắc địa bắt đầu hoạt động tại khu vực này.
Nhưng chính xác là ai?
Trung sĩ Denis
Đoàn khảo sát sớm nhất gồm Đại úy Scherdlin, Đại úy Benoit và Trung sĩ Denis, lên đường vào cuối tháng 7/1905. Nhiều khả năng Trung sĩ Denis đã đơn độc lên tới đỉnh Fansipan, bởi trong cuốn sổ ghi chép của mình, ông đã mô tả rất chính xác về dấu mốc khắc trên tảng đá trên đỉnh núi và những gian nan của cuộc thám hiểm.
Ông viết: “Các cột tín hiệu đều làm bằng tre, đường kính 2-3cm, không chắc chắn. Chỉ có dấu vết khắc trên tảng đá là bền vững. Thời gian leo núi: 3 ngày. Một lối mòn rộng rãi đã phát quang. Trên đỉnh núi có rừng. Cách đỉnh núi chừng 30 phút đi bộ có nước, có thể tìm thấy vật liệu để dựng lều… Người dựng cột tín hiệu đã bị nhóm phu phen bỏ rơi bảy lần. Trên đỉnh núi rất lạnh. Về phía Nam của cột tín hiệu có một mỏm núi cao 400m”.
Quang cảnh nhìn từ cột tín hiệu D về phía Tây, nguồn: L. Salles
Trung sĩ Denis đã phải lưu lại ở Fan Si Pan trong gần 15 ngày, ít nhất là từ ngày 30/9 đến 12/10/1905. Trong cuốn nhật ký, ông ghi nhận thời tiết khá tệ, gần như luôn có sương mù bao phủ. Tuy nhiên, vẫn có thể quan sát theo các hướng Tả Giàng Phình, Lồ Suối Tủng, cột tín hiệu D, núi đá Mường Hoa, v.v… Song liệu Denis có phải là người đầu tiên chinh phục Fan Si Pan hay không? Đến nay vẫn còn không ít người nghi ngờ về điều này, bời sự hoài nghi không chỉ xuất phát từ việc ông dùng cụm từ “người dựng cột tín hiệu”, mà còn dựa trên những lập luận được trình bày dưới đây.
Trung sĩ Dollo
Theo các tài liệu của Nha Địa dư, sau đoàn khảo sát của Scherdlin không lâu là đoàn khảo sát của Trung úy Bourély nhưng ông này chỉ triển khai hoạt động mang tính cá nhân ở tả ngạn sông Hồng, phía đông Lào Cai. Dù không trực tiếp đặt chân đến những địa danh mà Nha địa dư đang quan tâm nhưng chí ít cựu trung úy, sau này [những năm 1936] là đại tá Bourély, đã tập hợp những hồi ức khá sống động về thời kỳ đó trong một lá thư gửi cho giáo sư L.Salles:
“Chính vào khoảng thời gian này [ngày 01/10/1905], cuộc chinh phục đỉnh Fansipan đã thành công. Trung sĩ bộ binh thuộc địa Dollo là người giành được vinh dự này. Ông mất 8 ngày để lên tới đỉnh kể từ khi rời những ngôi nhà cuối cùng mà ông gặp trên đường….”.
Dollo hay Denis? Denis hay Dollo? Có lẽ là cả hai, như ý kiến mà Chỉ huy Fournier đã gợi ý: trung sĩ Dollo là người đến trước để dựng cột mốc, vài ngày sau, trung sĩ Denis lên tiến hành đo vẽ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng cả hai nguồn tư liệu mà giáo sư L. Salles sử dụng đều đưa ra những mốc thời gian tương đối trùng khớp: theo lời đại tá Bourély, sự việc diễn ra vào khoảng ngày 01/10, trong khi sổ tay của trung sĩ Denis ghi rõ thời gian từ ngày 30/9 đến ngày 12/10.
Cuối cùng, đại úy Lacoste được giao nhiệm vụ đo vẽ chi tiết địa hình. Tuy nhiên, việc ông có leo lên đỉnh hay không vẫn chưa thể xác định. Không có tài liệu nào chứng thực điều này, và khả năng ấy dường như rất thấp.
Khung cảnh thung lũng Mường Bo nhìn từ đỉnh núi, nguồn: L. Salles
Bất kể ai là người đặt chân lên trước, thì năm 1905 vẫn là một mốc quan trọng, đánh dấu việc lần đầu tiên người Âu đặt chân lên đỉnh Fansipan.
Trung sĩ Bonnin
Ngoài ra, còn có một câu chuyện khác được kể trong vùng Sa Pa. Theo lời của viên châu úy người H’Mông, một người mang quân hàm đã leo lên đỉnh Fansipan và suýt bỏ mạng vì cháy rừng do người dẫn đường bất cẩn. Vụ cháy đã cướp đi sinh mạng của một vài người trong đoàn.
Thời điểm đó, viên châu úy này còn rất trẻ nên không xác định được thời gian diễn ra cuộc thám hiểm.
Hình ảnh khu nhà nghỉ tại Fansipan, nguồn: L. Salles
Nhưng ông Grollier, người có nhiều năm gắn bó với Nha Địa dư, khẳng định đó là Trung sĩ Bonnin và sự việc diễn ra vào khoảng năm 1909 hoặc 1910.
Vào năm 1910, Nha Địa dư cử Trung sĩ Bonnin đến Fansipan. Ông đã trú chân trên đỉnh núi ít nhất từ ngày 27 đến ngày 31/12/1910, và đã để lại một cuốn sổ trong đó có bản phác thảo cột tín hiệu cao 2,5m, rộng 2m mà ông từng thấy trên đỉnh núi. Sau này, cuốn sổ tay của ông được bảo quản tại Nha Địa dư và vẫn còn dấu vết của vụ cháy.
Bonnin bị bỏng nặng hai tay khi cố dập lửa do lo sợ ngọn lửa bao vây cả đoàn.
Ngoài ra, dân địa phương từng kể rằng khoảng 7-8 năm trước đó, một nhóm lính Lê dương ở Sa Pa đã thử leo lên Fansipan và có thể đã thành công, nhưng giáo sư. L. Salles không xác minh được độ tin cậy của câu chuyện này.
Bản vẽ tuyến đường mòn tính từ khu nhà nghỉ đến cột tín hiệu D
Đoàn Fromaget, Giám đốc Nha Địa dư Đông Dương
Một đoàn thám hiểm được tổ chức vào tháng 7/1929 suýt chút nữa đã đạt được thành tích này, đó là đoàn thám hiểm do ông Fromaget, Giám đốc Nha Địa dư Đông Dương chỉ huy. Đoàn thám hiểm rời Sa Pa vào ngày 22/7 và đi qua làng Yi Lin Ho [Ý Lình Hồ] theo hướng Đông Nam, có vẻ như họ đã tiếp cận những đỉnh núi đầu tiên nằm phía sau con đường hiện tại và khi đến điểm gọi là “Clairière du déjeuner” thì tìm được con đường mòn hiện nay, rồi cắm trại ở đó trong nhiều ngày. Đoàn này vốn định từ Hà Nội lên Sa Pa trong vài ngày, nhưng do không chọn đúng thời điểm, vừa lên đường, họ đã gặp một trận mưa dữ dội, đuôi bão đã nhấn chìm các sườn núi, khiến họ không thể tiếp tục vượt qua. Ông Fromaget và những người bạn đồng hành buộc phải quay trở về trước khi đạt được mục tiêu cuối cùng của mình, chí ít, họ cũng đã tới được cột tín hiệu D, ở độ cao 2.931m, vào lúc 17 giờ ngày 28/7. Họ đã mất tích trong vòng 10 ngày do phải đối mặt với điều kiện thời tiết khủng khiếp.
Người H’mông tại cột tín hiệu D, nguồn: L. Salles
Một người vô danh
Năm 1934, giáo sư L.Salles nhắc đến một thượng sĩ không rõ tên sống tại biệt thự của các hạ sĩ quan ở Sa Pa. Người H’mông trong vùng đều thừa nhận ông đã lên tới đỉnh và không rời Sa Pa suốt 48 giờ. Ông được xem là người thứ tư chinh phục đỉnh Fansipan.
Lịch sử chinh phục Fansipan không thuộc về một cá nhân duy nhất. Đó là câu chuyện của nhiều người – người H’Mông với những bước chân đầu tiên, các trung sĩ Denis, Dollo, Bonnin với những chuyến khảo sát đầy hiểm nguy, những đoàn thám hiểm kiên cường dù thành công hay thất bại, và cả những nhân vật vô danh được người dân địa phương ghi nhận.
Nhờ những tư liệu còn lưu giữ, đặc biệt là cuốn sách của giáo sư L. Salles, chúng ta có thể hình dung rõ hơn về một giai đoạn đầy thử thách trong hành trình khám phá Fansipan. Dù người đến trước, người đến sau, tất cả đều đã góp phần làm nên lịch sử chinh phục ngọn núi cao nhất Đông Dương.
Nguồn: “Chinh phục đỉnh Fansipan” của L. Salles, giáo sư trường Trung học Albert Sarraut, trang 13-18, ký hiệu S 2635, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I
