ANWAR AMRO | AFP
Trong lịch sử, “thượng phụ” là một thuật ngữ dùng để chỉ một giám mục đứng đầu một giáo phận cổ xưa được gọi là “tòa thượng phụ.”.
Có một số giám mục được gọi là “thượng phụ” (patriarch, Cựu Ước gọi là “tổ phụ”) và ngay cả Đức Giáo hoàng cũng có tước hiệu chính thức là “Thượng phụ Tây phương.”
Đây là một thuật ngữ có thể gây nhầm lẫn cho một số người, vì nghe có vẻ quan trọng, nhưng ít ai biết được lịch sử của tước hiệu cụ thể này.
Thượng phụ là gì?
Bản thân từ này bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp patriarches và tiếng Latinh patriarcha, có nghĩa là cha hoặc thủ lĩnh của một chủng tộc, hoặc một gia đình. Nó được sử dụng nhiều lần trong Kinh Thánh, đặc biệt là trong Cựu Ước. Riêng Abraham được gọi là “tổ phụ,” “cha” của nhiều dân tộc.
12 người con trai của Israel cũng được gọi là “12 Tổ phụ,” vì họ là tổ phụ của 12 Chi tộc Israel.
Ban đầu, thuật ngữ này được vay mượn từ Do Thái giáo trong vài thế kỷ đầu của Kitô giáo để chỉ các giám mục cấp cao hơn, phụ trách một khu vực địa lý cụ thể.
Theo thời gian, nó trở thành một tước hiệu chính thức và dùng để chỉ các “tổng giám mục,” những giám mục đứng đầu một khu vực và quản lý các giám mục khác dưới quyền.
Bách khoa Toàn thư Công giáo giải thích tại sao ban đầu chỉ có ba vị thượng phụ:
Giáo luật cổ xưa nhất chỉ thừa nhận ba giám mục có được điều mà các thời đại sau này gọi là quyền thượng phụ – các Giám mục của Rôma, Alexandria và Antiôkia. Người kế vị Thánh Phêrô dĩ nhiên nắm giữ vị trí cao nhất và kết hợp tất cả các cương vị trong con người mình. Ngài không chỉ là giám mục, mà còn là tổng giám mục, giáo chủ và thượng phụ; Tổng giám mục của giáo tỉnh Rôma, giáo chủ của Ý, và là vị thượng phụ đứng đầu.
Khi Constantinople trỗi dậy về quyền lực và ảnh hưởng chính trị và tự xưng là “Rôma mới,” thành phố này đã tuyên bố tước hiệu thượng phụ, đứng thứ hai sau “Rôma cũ.” Điều này cuối cùng đã được xác nhận và Giêrusalem cũng được thêm vào danh sách các thượng phụ do tầm quan trọng lịch sử của nó, dẫn đến năm tòa thượng phụ (patriarchate): Rôma, Constantinopolis, Alexandria, Antiôkia và Giêrusalem.
Các vị thượng phụ ngày nay
Sau cuộc Đại Ly giáo, khi Đông phương tách khỏi Tây phương, các giám mục Chính Thống giáo vẫn sử dụng thuật ngữ “thượng phụ,” giờ đây cũng dùng để chỉ người lãnh đạo Giáo hội của họ. Các giám mục này là những người kế nhiệm các giám mục đầu tiên sử dụng thuật ngữ này.
Khi Đức Giáo hoàng Lêô XIV đọc Kinh Tin Kính Nicea trong chuyến tông du Thổ Nhĩ Kỳ, cả năm vị thượng phụ chính thức đều có mặt trong buổi cầu nguyện chung, sự kiện được xem là một sự phản ánh tuyệt đẹp trong công cuộc tái hợp nhất các Giáo hội cổ xưa.
Một số Giáo hội Công giáo Đông phương khác cũng có “thượng phụ,” ví dụ như vị lãnh đạo của Giáo hội Kitô giáo đông dân nhất ở Lebanon, Đức Hồng y Béchara Boutros Raï, được biết đến như là Thượng phụ Antiôkia, nhưng cũng là vị lãnh đạo của Giáo hội Maronite.
Đức Ignatius Youssef III Younan còn được gọi là Thượng phụ Antiôkia dành cho Giáo hội Công giáo Syria.
Việc theo dõi tước hiệu này có thể khó khăn vì có năm Giáo hội sử dụng tước hiệu Thượng phụ Antiôkia: một Giáo hội Chính Thống Đông Phương (Giáo hội Chính Thống Hy Lạp Antiôkia); một Giáo hội Chính Thống Đông Phương (Giáo hội Chính Thống Syria); và ba Giáo hội Công giáo Đông Phương (Maronite, Công giáo Syria và Công giáo Hy Lạp Melkite).
Tác giả: Philip Kosloski – Nguồn: Aleteia (01/12/2025)Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
