Trong tuần qua trên thị trường cũng như báo chí, nhiều bài viết thảo luận về Citrini report và “AI doom-and-gloom scenario” kiểu như là AI sẽ làm mất nhiều công việc và khiến nền kinh tế tổn thất nặng và gây khủng hoảng tài chính.
Khoảng mấy ngày sau đó, thì nhiều bài viết của các investment bank chính thống phản bác lại luận điểm này, một số lên hẳn video có tính chế giễu. Họ vẫn tin vào AI boom.
Lại có một nhóm góc nhìn (mà chủ yếu theo mình là bị ảnh hưởng của một số bài báo hơi hướng fantasy, speaker và Tiktoker trích lại) là cho rằng việc làm không phải do AI làm mất mà do công ty “over-hire”. Anh Sam của OpenAI có công khuếch tán view này.
Theo mình tất cả đều có một chút đúng, nhưng lại lẫn lộn giữa fact và view. Bài này mình sẽ tách bạch ra một chút để mọi người có một góc nhìn.
Cơ bản là:
Over-hire là đúng, nhưng nó không giải thích phần lớn job mất việc
Các công ty đã trong tiến trình tinh gọn từ trước AI boom
Nhưng AI quả thật đẩy nhanh nhiều tiến trình đó
Mô hình AI + human trong tương lai sẽ là mô hình mà các team dạng kim tự tháp hiện nay với số lượng đông sẽ co gọn lại, và do đó tình trạng kinh tế tăng trưởng, job không tăng nhiều, và một số ít cá nhân hưởng lợi trong khi số đông bị ảnh hưởng sẽ là xu thế. Growth without jobs nó không phải do over-hiring gây ra thôi đâu.
Bạn có thể đọc chi tiết như bên dưới.
AI boom, AI doom: Một góc nhìn về thị trường việc làm thực tế – Fact vs Vision
Mình sẽ tiếp cận từ những bằng chứng mẫu nhỏ mà mình quan sát được trên thị trường việc làm cũng như những report nội bộ mình tiếp cận và khái quát lên những con số kiểu “fact” của thị trường rồi so sánh với những tầm nhìn AI-doom hay AI-boom. Đây chỉ là một góc nhìn của mình thôi, nhưng mình sẽ nêu rõ đâu là fact có thể check, đâu là view.
Fact: AI có cướp việc không hay là do việc làm văn phòng tăng quá nhanh 3 năm qua?
Fact 1: Tăng trưởng việc làm văn phòng tăng quá nhanh 3 năm qua: Trong 3 năm qua, số lượng việc làm văn phòng (white-collar) đã tăng thêm 3 triệu, trong khi việc làm chân tay (blue-collar) hầu như không đổi.
Các ngành nghề đáng chú ý: Lập trình viên phần mềm tăng 7-10% tùy quốc gia
Trợ lý pháp lý (Paralegals) tăng bình quân 20%
Các vai trò kết hợp kỹ thuật và kỹ năng con người (như quản lý dự án, phân tích dữ liệu, an ninh mạng) tăng hơn 30%
Fact 2: Thu nhập nhân viên văn phòng vẫn cao hơn khoảng 1/3 so với công nhân phổ thông.
Fact 3: Các công việc hành chính, back-office như thư ký, trợ lý hành chính đã giảm 20% trong 3 năm qua và đã bắt đầu từ trước 2022 (AI shock).
Khả năng tự động hóa của AI: Một báo cáo của Anthropic cuối năm 2025 cho thấy chỉ có 4% số nghề nghiệp là AI có thể tự động hóa 75% công việc; rất ít nghề có thể bị thay thế 100%. Cái này không phải fact, chỉ là báo cáo.
Quan điểm: AI có nhiều khả năng sẽ tái định hình công việc hơn là xóa sổ hoàn toàn công việc, nhưng một số người sẽ không được “retrain” và sẽ mất việc
View của Economist, FT, IMF và WEF: Thay vì xóa sổ con người, AI sẽ đóng vai trò như một bộ phận hỗ trợ, tạo ra mô hình làm việc chung giữa AI và con người.
Thay đổi thay vì xóa bỏ: AI có nhiều khả năng sẽ tái định hình (reshape) công việc hơn là xóa sổ hoàn toàn chúng. Khi các nhiệm vụ lặp lại được tự động hóa, con người sẽ chuyển sang các công việc có giá trị gia tăng và năng suất cao hơn [03:09].
Bài học từ quá khứ: Những dự đoán về “ngày tận thế việc làm” do máy tính gây ra trước đây đã sai; thực tế công nghệ mới thường tạo ra các ngành nghề mới (như thương mại điện tử, logistics kỹ thuật số) mà trước đó không ai nghĩ tới.
Rủi ro đối với người trẻ: Thực tế cho thấy rằng các công việc cho người mới ra trường (thu thập dữ liệu, làm spreadsheet, powerpoint, phân tích sơ cấp) dễ bị AI thay thế nhất, điều này có thể “disrupt” bậc thang thăng tiến nghề nghiệp truyền thống. Đây là rủi ro rõ ràng.
Rủi ro với thất nghiệp trung niên: Nhóm nhân viên văn phòng trung niên bị mất việc thường là những người khó thích nghi và khó tìm việc mới nhất, cần các chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp.
Case study từ Hong Kong
Đó là những gì mình tổng hợp từ các báo cáo mình đọc. Còn đây là một case study mình tổng hợp từ các bài báo của SCMP về thị trường việc làm Hong Kong khá phù hợp với các fact và views trên, và mình chọn phân tích Hong Kong vì đây là một thị trường xấu đi nhanh nhất mà mình quan sát được (tệ hơn cả UK):
Fact: Thị trường việc làm cho người trẻ vừa ra trường xấu đi nhanh chóng
Thất nghiệp ở thanh niên Hồng Kông đã tăng lên mức 12,3%, mức cao thứ hai trong lịch sử ghi nhận.
Các vị trí mở mới dành cho sinh viên mới tốt nghiệp đã giảm hơn 50%.
Năm 2025, chỉ có khoảng 30.000 công việc toàn thời gian cho sinh viên mới tốt nghiệp, mức thấp nhất trong 5 năm (tệ hơn cả giai đoạn đại dịch năm 2021)
Nhiều vị trí dán nhãn “entry-level” trước đây giành cho sinh viên trên các trang web tuyển dụng lại yêu cầu tối thiểu 2 năm kinh nghiệm (???!!!) – Cái này rất giống UK nha
Tác động của AI: Đến năm 2025, 3/4 các ngân hàng tại Hồng Kông đã thông báo rằng họ đã và sẽ tích hợp AI vào hoạt động vận hành.
Thu nhập: Mức lương trung bình cho sinh viên tốt nghiệp năm 2025 là dưới 21.000 HKD/tháng, chỉ tăng 0,5% so với năm trước (mức tăng trưởng thấp nhất trong những năm gần đây).
Views: “Jobless recovery” – giống A Year With No Jobs—But No Recession của US và UK
Tốc động tăng trưởng kinh tế phục hồi, nhưng không tạo ra thêm việc làm (Jobless Recovery): Các nhà kinh tế cho rằng Hồng Kông đang trải qua giai đoạn kinh tế tăng trưởng nhưng không đi kèm với việc tạo ra số lượng việc làm tương ứng.
AI không còn là lựa chọn: AI đã trở thành yếu tố bắt buộc thay vì là một sự lựa chọn. Nó thay thế các công việc cơ bản như làm sạch dữ liệu, phân tích sơ cấp và hành chính – vốn là những nấc thang đầu tiên trong sự nghiệp của sinh viên mới.
Tầm quan trọng của tư duy “AI plus”: Các chuyên gia cho rằng sinh viên không nên cạnh tranh với AI mà phải học cách sử dụng nó như một công cụ kết hợp với chuyên môn cá nhân.
Kỹ năng lạc hậu nhanh chóng: Việc thiếu cơ hội cho người trẻ có thể làm xói mòn và làm các kỹ năng đã được đào tạo tại đại học lạc hậu nhanh chóng.
Góc nhìn tích cực: Một số chuyên gia lạc quan rằng việc AI làm thay những công việc “nhàm chán” sẽ giải phóng con người để theo đuổi các ước mơ sáng tạo.
View cá nhân của mình: Thị trường việc làm AI + human – Mô hình diamond
Một view ngắn của mình rút ra sau khi tổng hợp những thứ trên, đã đăng trên Facebook hôm nay và được nhiều bạn share lại như ở đây. Version ngắn gọn, một số share và comment trên Facebook ở đây:
Một trong những nguyên nhân khiến entry level job của các bạn trẻ ít lại là cái sự co lại của mô hình Pyramid team (thường dễ phình ra 10-15 bạn trong 1 team trong ngành financial services hay education services) sang một team diamond nhỏ gọn hơn nhiều và hầu như không có entry level không có 2-3 năm kinh nghiệm.
Vì vậy nói AI cướp việc khơi khơi thì không đúng, mà nói biết dùng AI không sợ mất việc cũng không đúng. Chính ra bây giờ ưu tiên là người làm được việc + có kinh nghiệm + hiểu sâu domain knowledge để biết AI sai chỗ nào, phải sửa chỗ nào, v.v.
Vấn đề là hổng train mấy kon human cho entry level job thì lấy đâu ra người 2-3 năm kinh nghiệm. Trả lời: thị trường đang đầy, không cần train.
Nhưng tương lai thì có vấn đề. Đây là thực trạng của thị trường UK, Hàn và Hong Kong dựa trên quan sát của mình.
Cho nên nói là sa thải do over-recruitment cũng đúng, do AI cũng đúng. Nói cho chính xác là mô hình quản lý co lại, AI làm entry level job, và người có experience sẽ được thăng chức (nhưng lương tăng ít hoặc không tăng và lead “AI team”). Sự ngày càng phổ biến của các mô hình 1-2 person team trong các funds, uni và công ty dịch vụ luật phải phục vụ hơn nghìn người đang là ví dụ (trước đây uni easily 7-8 bạn, funds 4-5 bạn). Mấy ngành bất động sản, ngân hàng còn vận hành chi nhánh và ngành bảo hiểm cũng đang nhìn thấy chuyện này.
Đổi lại budget có nhiêu đó mà chia cho 1/3 số người thì mỗi người bình quân kiếm được x3 thu nhập.
Ví dụ như tui tự nhiên có số job ad-hoc tăng đột biến ngoài khả năng nhận làm. Đó là vì có 2 kon human trẻ hơn nó làm bằng 10 người lúc trước và cần 1 kon có experience như tui review lại thôi.
Nghĩa là trong thị trường này làm experienced survivor thì thật ra là kiếm tiền tốt và dễ hơn trước. Cái này vợ tui cũng thấy như vậy.
Còn nếu xui thì take package rồi về nghỉ luôn. Thế giới để mấy người survivor và các kon AI lo.
Và nhiều năm sau bà con sẽ nhận ra là bà con sẽ có khoảng trống kế thừa khi những kon human may mắn là thế hệ survivor về hưu, hoặc số tổ chức tăng bùng nổ ở một lúc nào đó nhưng lại thiếu người để promote lên làm leader các team mới cũng như người tiếp quản.
Trong bóng đá gọi là đội hình thiếu chiều sâu, chấn thương quét qua phát là thành bệnh viện Arsenal luôn.
Nói chung, nếu bạn nằm trong nhóm high performer, có kinh nghiệm, hiểu domain knowledge, khả năng cao là bạn sẽ có thu nhập nhiều hơn và tích lũy kinh nghiệm nhanh hơn thế hệ trước. Bạn thấy trong hình mấy kon leader nó mập hơn khá nhiều đó.
Thị trường tuần qua và tuần tới
Thị trường tuần qua là một thị trường Risk Averse với việc chỉ số Greed and Fear chuyển từ Greed 3 tuần trước sang Fear tuần này. Tính tổng thể cả tuần, thị trường vẫn đang rotate từ nhóm Mag7 qua các nhóm khác, nhưng pha VAR cuối tuần giữa Mỹ, Israel và Iran sẽ chiếm vai trò quan trọng trong tuần tới. Giá dầu, giá vàng sẽ được chú ý. Đây là rủi ro mình đã bàn tới trong bài Đọc Chậm tuần trước rồi.
Xung đột Trung Đông
Ngày 28/02/2026 Israel và Mỹ đã bắt đầu cuộc tấn công vào Iran, và Iran tiến hành đáp trả. Như vậy đúng kịch bản của Mỹ và Israel muốn và dự báo của giới phân tích trong mấy tuần qua.
Trong Chiến dịch Bão táp Sa mạc (1990) và cuộc xâm lược Iraq (2003), giá dầu tăng mạnh trước khi tấn công nhưng lại sập mạnh ngay khi cuộc chiến thực sự bắt đầu. Nếu cuộc chiến diễn ra nhanh, thì thị trường chứng khoán sẽ tăng lại mạnh.
Bình luận của Andrew England cho rằng Mỹ và Israel hi vọng tấn công nhanh và mạnh sẽ khiến chế độ cầm quyền Iran bị lật đổ.
Rủi ro chính với thị trường là chiến dịch này không kết thúc nhanh chóng như Mỹ và Israel hi vọng. Điều này không có cách nào dự báo chính xác được, nên nó là một rủi ro mà thị trường có thể đánh giá thấp (nhưng cũng có thể đúng là cuộc chiến sẽ nhanh chóng như vụ Venezuela hay năm ngoái).
Các nhà phân tích Iran cảnh báo rằng ngay cả khi ông Khamenei bị ám sát, điều đó chưa chắc đã khiến chế độ sụp đổ. Họ chỉ ra rằng hệ thống quan liêu đã được thiết chế hóa và các trung tâm quyền lực tư tưởng vẫn có khả năng tiếp tục cuộc chiến, đáng chú ý nhất là lực lượng Vệ binh Cách mạng với 180.000 quân.
Trong nhiệm kỳ thứ hai của mình, ông Trump đã giám sát một vài chiến dịch quân sự nhanh chóng và có kiểm soát: vụ ném bom các cơ sở hạt nhân của Iran vào tháng 6 năm ngoái — sự kiện mà ông tuyên bố đã ‘xóa sổ’ chương trình này — và vụ bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro vào tháng Giêng.
Tuy nhiên, không nên so sánh Iran với Venezuela, và những cuộc can thiệp trước đây của Mỹ tại Trung Đông, từ Iraq đến Libya, đã để lại một di sản đẫm máu và hỗn loạn. Iran là một quốc gia rộng lớn, đa sắc tộc với hơn 90 triệu dân; nếu chế độ thực sự tan rã, không ai có thể lường trước điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Hiện không có phe đối lập nội bộ nào được tổ chức bài bản, và dù Reza Pahlavi — con trai của vị Vua (Shah) cuối cùng — đã gia tăng tầm ảnh hưởng khi sống lưu vong, nhưng ông vẫn là một nhân vật gây chia rẽ. Ít ai tin rằng ông có đủ sự ủng hộ, năng lực hay cấu trúc cần thiết để tham gia vào cuộc tranh chấp quyền lực này một cách thành công.
‘Đây hoàn toàn là một chiến dịch thay đổi chế độ, nhưng cũng giống như trong cuộc chiến Iraq năm 2003, phía Mỹ vẫn chưa hề có kế hoạch cho những ngày hậu chiến,’ Sanam Vakil, Giám đốc khu vực Trung Đông tại Chatham House, nhận định. ‘Rủi ro là cực kỳ lớn.’
Nói chung không nên quá lo lắng nhưng cũng đừng chủ quan vào lúc này. Nếu bạn không phải dân chơi đặt cược một trong 2 đầu thì nên giảm leverage chờ bất ổn qua đi.
Chart thú vị trong tuần
Nói chung mấy con Mag 7 vẫn ngon lành về fundamentals hơn phần 493 con còn lại, nhưng mà valuation thì cao hơn nhiều.
Một vài forecast và chart hay về Wall Street
Giải trí trong tuần
Chúc các bạn cuối tuần vui vẻ. Bạn muốn nhận những bài viết như thế này thì đăng ký qua link ở dưới nha.
