Gió mùa Đông Bắc
Gió mùa Đông Bắc là một trong các loại gió mùa ở Việt Nam có ảnh hưởng sâu rộng nhất đến khí hậu miền Bắc và một phần miền Trung. Loại gió này thường bắt đầu hoạt động từ khoảng tháng 11 và kéo dài đến tháng 4 năm sau, trùng với mùa đông ở Bắc bán cầu. Nguồn gốc của gió mùa Đông Bắc là khối không khí lạnh hình thành trên lục địa châu Á, đặc biệt là khu vực Siberia và cao nguyên Mông Cổ. Khi áp cao lạnh phát triển mạnh, khối khí này di chuyển xuống phía Nam theo hướng Đông Bắc – Tây Nam, tràn vào lãnh thổ Việt Nam.
Đặc điểm các loại gió ở Việt Nam trong mùa đông thể hiện rõ qua gió mùa Đông Bắc. Vào đầu mùa, gió thường khô và lạnh do di chuyển qua lục địa rộng lớn, khiến miền Bắc xuất hiện những đợt rét đầu đông, trời hanh khô và độ ẩm thấp. Tuy nhiên, vào cuối mùa đông, khi gió di chuyển qua biển trước khi vào đất liền, nó trở nên lạnh ẩm, gây mưa phùn và nồm ẩm đặc trưng ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đây cũng là nguyên nhân tạo nên kiểu thời tiết ẩm ướt kéo dài trong những tháng cuối đông và đầu xuân.
Gió mùa Đông Bắc có thể gây ra rét đậm, rét hại ở miền Bắc, đặc biệt tại các vùng núi cao như Lào Cai, Hà Giang, Sơn La, nơi nhiệt độ có thể xuống rất thấp. Khi di chuyển xuống miền Trung, tác động của gió giảm dần do bị chắn bởi dãy Trường Sơn và sự thay đổi nhiệt độ theo vĩ độ. Đến miền Nam, ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc gần như không còn rõ rệt, khí hậu vẫn duy trì tính chất nóng quanh năm.
Gió mùa Tây Nam
Gió mùa Tây Nam là loại gió chủ đạo trong mùa hạ và cũng là một trong các loại gió chính ở Việt Nam quyết định chế độ mưa trong năm. Gió này hoạt động mạnh từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, mang theo khối không khí nóng ẩm từ Ấn Độ Dương và vịnh Thái Lan thổi vào lãnh thổ Việt Nam. Đây là thời kỳ cao điểm của mùa mưa ở nhiều khu vực, đặc biệt là Nam Bộ và Tây Nguyên.
Đặc điểm của gió mùa Tây Nam là nóng ẩm và giàu hơi nước. Khi thổi vào đất liền, khối khí ẩm gặp địa hình cao nguyên và núi, tạo điều kiện cho mây đối lưu phát triển mạnh, gây mưa lớn diện rộng. Ở Nam Bộ, gió mùa Tây Nam thường gắn với những cơn mưa rào và dông vào buổi chiều, góp phần làm giảm bớt cái nóng oi bức của mùa hè.
Tại khu vực Trung Bộ, khi gió mùa Tây Nam vượt qua dãy Trường Sơn, hơi ẩm bị giữ lại ở sườn đón gió phía Tây. Phía sườn khuất gió trở nên khô và nóng do hiệu ứng phơn, tạo ra hiện tượng gió Lào đặc trưng với nền nhiệt cao và độ ẩm thấp. Điều này làm cho mùa hè ở Bắc Trung Bộ thường khô nóng gay gắt hơn so với Nam Bộ.
Sự luân phiên hoạt động giữa gió mùa Đông Bắc và gió mùa Tây Nam chính là yếu tố cốt lõi tạo nên tính chất nhiệt đới gió mùa của khí hậu Việt Nam, đồng thời giải thích sự phân hóa rõ rệt giữa mùa mưa và mùa khô ở các vùng trên cả nước.
