Khi nói về đột biến gen, phát biểu không đúng trong các đề thi Sinh học 12 thường là mệnh đề cho rằng “đột biến gen làm thay đổi vị trí của gen trên nhiễm sắc thể” — vì đây thực chất là đặc điểm của đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể, không phải đột biến gen. Nhận diện đúng các phát biểu sai giúp học sinh ôn thi tốt nghiệp THPT và đánh giá năng lực đạt điểm cao.
Khi nói về đột biến gen, phát biểu nào sau đây không đúng?
Trong đề thi Sinh học 12, dạng câu hỏi này thường xuất hiện với bộ 4 đáp án, trong đó đáp án B — “Đột biến gen làm thay đổi vị trí của gen trên nhiễm sắc thể” là phát biểu không đúng.
Lý do: Đột biến gen chỉ làm biến đổi cấu trúc bên trong của gen (số lượng, thành phần, trật tự các cặp nucleotit) mà hoàn toàn không làm thay đổi vị trí của gen trên nhiễm sắc thể. Việc thay đổi vị trí gen trên nhiễm sắc thể là đặc trưng của đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể (dạng đảo đoạn, chuyển đoạn), không liên quan đến đột biến gen.
Ba phát biểu còn lại đều đúng theo SGK Sinh học 12:
- A. Đột biến gen là những biến đổi trong cấu trúc của gen — Đúng. Đột biến gen xảy ra ở cấp độ phân tử, liên quan đến sự thay đổi trình tự nucleotit trên gen.
- C. Đột biến gen làm xuất hiện các alen khác nhau trong quần thể — Đúng. Mỗi biến đổi cấu trúc gen tạo ra một alen mới, làm phong phú vốn gen của quần thể.
- D. Đột biến gen có thể gây hại nhưng cũng có thể vô hại hoặc có lợi cho thể đột biến — Đúng. Hậu quả phụ thuộc vào tổ hợp gen và điều kiện môi trường.
Tổng hợp các phát biểu SAI về đột biến gen thường xuất hiện trong đề thi
Ngoài dạng câu chuẩn nêu trên, đề thi THPT quốc gia và đánh giá năng lực còn sử dụng nhiều biến thể khác nhau. Dưới đây là bảng tổng hợp các phát biểu sai phổ biến và lý giải ngắn gọn:
Phát biểu SAI thường gặp Lý do sai Đột biến gen làm thay đổi vị trí của gen trên nhiễm sắc thể Đây là đặc điểm của đột biến cấu trúc NST (đảo đoạn, chuyển đoạn) Phần lớn đột biến điểm là dạng đột biến mất một cặp nuclêôtit Đột biến thay thế cặp nucleotit mới là phổ biến nhất vì gây hại ít nhất; đột biến mất cặp gây hậu quả lớn (dịch khung đọc) nên không phổ biến Đột biến thay thế một cặp nucleotit luôn dẫn đến kết thúc sớm quá trình dịch mã Chỉ xảy ra khi đột biến tạo ra bộ ba mã kết thúc (UAA, UAG, UGA), không phải mọi trường hợp thay thế Tần số phát sinh đột biến gen không phụ thuộc vào liều lượng, cường độ của tác nhân gây đột biến Tần số đột biến tăng tỉ lệ thuận với liều lượng và cường độ của tác nhân gây đột biến Cơ thể mang gen đột biến luôn là thể đột biến Thể đột biến chỉ là cá thể mang đột biến đã biểu hiện ra kiểu hình. Gen lặn ở trạng thái dị hợp chưa biểu hiện thì không được gọi là thể đột biến
Phân biệt đột biến gen và đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể — điểm dễ nhầm lẫn nhất
Một trong những lý do khiến học sinh chọn sai khi gặp câu hỏi về đột biến gen là do nhầm lẫn giữa đột biến gen và đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể. Hai dạng đột biến này xảy ra ở cấp độ khác nhau và có hậu quả khác nhau.
Bảng so sánh nhanh giúp phân biệt hai loại:
Tiêu chí Đột biến gen Đột biến cấu trúc NST Cấp độ xảy ra Phân tử (ADN) Tế bào (nhiễm sắc thể) Đơn vị biến đổi Một hoặc vài cặp nucleotit Đoạn nhiễm sắc thể chứa nhiều gen Thay đổi vị trí gen? Không Có (đảo đoạn, chuyển đoạn) Ví dụ điển hình Bệnh hồng cầu hình liềm (đột biến thay thế 1 cặp nucleotit trong gen Hb) Hội chứng ung thư máu mãn tính — chuyển đoạn giữa NST số 9 và 22
Theo chương trình Sinh học 12 hiện hành (Bộ Giáo dục và Đào tạo), đột biến gen là nguồn nguyên liệu sơ cấp chủ yếu của quá trình tiến hóa, trong khi đột biến cấu trúc NST là nguồn nguyên liệu thứ cấp. Đây là điểm phân biệt quan trọng cũng hay xuất hiện trong đề thi.
Câu hỏi thường gặp về đột biến gen
Đột biến điểm là gì?
Đột biến điểm là đột biến gen liên quan đến đúng 1 cặp nucleotit (mất, thêm hoặc thay thế), không phải nhiều cặp.
Tại sao đột biến thay thế cặp nucleotit ít gây hại nhất?
Vì nó chỉ ảnh hưởng 1 codon — không làm dịch khung đọc toàn bộ gen như đột biến mất hay thêm cặp.
Thể đột biến khác gen đột biến ở điểm nào?
Gen đột biến là gen đã bị biến đổi cấu trúc; thể đột biến là cá thể mang gen đột biến đã biểu hiện ra kiểu hình.
Đột biến gen có di truyền được không?
Có, nếu xảy ra ở tế bào sinh dục (giao tử). Đột biến ở tế bào sinh dưỡng chỉ di truyền qua sinh sản sinh dưỡng.
Nắm vững các phát biểu đúng và sai về đột biến gen là nền tảng để giải chính xác không chỉ dạng câu hỏi “phát biểu nào không đúng” mà còn nhiều câu hỏi liên quan đến cơ chế di truyền, tiến hóa và chọn giống trong đề thi Sinh học 12. Học sinh cần chú ý phân biệt rõ đột biến gen với đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể — đây là bẫy kiến thức xuất hiện đều đặn qua các năm.
